കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധഭൂമിയിൽ, അർജ്ജുനൻ ഭഗവാനോടു നിർഭയം ചോദിച്ചു: "ഭഗവൻ, ബ്രഹ്മം എന്നത് എന്താണ്? ആത്മാവ് ഏതാണ്? കര്മ്മം എന്നു വിളിക്കുന്നത് എന്താണ്, പരമപുരുഷാ? ജീവികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുള്ള പരമം എന്താണ്? ദേവതകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുള്ള പരമം എന്നത് എന്താണെന്നും ദയവായി വിശദീകരിക്കൂ." അർജ്ജുനൻ വീണ്ടും ചോദിച്ചു: "മധുസൂദനാ, ഈ ശരീരത്തിൽ യജ്ഞത്തിൽ പരമം എന്നത് എങ്ങനെയാണ്? ആരാണ് അതു? മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവർ മരണസമയത്ത് എങ്ങനെയാണ് നിങ്ങളെ spഹിച്ചറിയുന്നത്?" അപ്പോൾ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: "അക്ഷരമായത് പരബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്. സ്വഭാവം ആത്മാവാണ്. സൃഷ്ടിയെ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയെ കര്മ്മം എന്നു വിളിക്കുന്നു. എല്ലായിടത്തും ജീവികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമം നശ്വരമാണ്. ദേവതകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമം പുരുഷനാണ്. യജ്ഞത്തിൽ പരമം എന്നത് ഈ ശരീരത്തിൽ ഞാനാണ്, ശരീരധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ." "മരണസമയത്ത് ആരെങ്കിലും എന്നെ സ്മരിച്ച് ശരീരം വിട്ടാൽ, അവൻ എനിക്കു സമാനമായ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്—ഇതിൽ യാതൊരു സംശയവുമില്ല. കുന്തീപുത്രനായ അർജ്ജുനാ, ആരെങ്കിലും ശരീരം വിടുമ്പോൾ ഏത് ഭാവത്തിൽ ആയാലും, അവൻ ആ ഭാവത്തേക്കാണ് എത്തുന്നത്, കാരണം അവൻ അതിൽ സ്ഥിരമായി ലീനനാണ്." "അതുകൊണ്ട്, നീ എല്ലായ്പ്പോഴും എന്നെ സ്മരിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്യണം. മനസ്സും ബുദ്ധിയും എന്നിൽ സമർപ്പിച്ചാൽ, സംശയമില്ലാതെ നീ എന്നെ പ്രാപിക്കും. യോഗാഭ്യാസത്തിലൂടെ നിയന്ത്രിച്ച മനസ്സോടെ, മറ്റൊന്നിലേക്കും ചിതയില്ലാതെ, പരമദൈവത്തെ നിരന്തരം ചിന്തിക്കുന്നവൻ, പാർത്ഥാ, അവനെ പ്രാപിക്കും." "പ്രാചീനനും കവി, സർവ്വസംഹാരിയും, സൂക്ഷ്മത്തിൽ സൂക്ഷ്മനും, സർവ്വം പോഷിപ്പിക്കുന്നവനും, അവ്യക്തസ്വരൂപിയുമായ, സൂര്യനുപമമായ പ്രകാശം ഉള്ളവനെയും, അഗാധമായ ഇരുളിന് അപ്പുറത്തുള്ളവനെയും, ആരെങ്കിലും നിരന്തരം സ്മരിച്ചാൽ, മരണസമയത്ത് അചഞ്ചലമായ മനസ്സോടെ, ഭക്തിയോഗവും പ്രാണായാമവും കൊണ്ട്, ജീവവായുവിനെ കണ്പുറത്ത് സ്ഥാപിച്ച്, ആ പരമ പുരുഷനെ പ്രാപിക്കും." "അക്ഷരാവസ്ഥയെ, വേദജ്ഞാനികൾ വിവരണം ചെയ്യുന്നതും, രാഗരഹിതരായ സന്ന്യാസികൾ പ്രവേശിക്കുന്നതും, അതിനെ പ്രാപിക്കാൻ ബ്രഹ്മചര്യവും ആചരിക്കുന്നതുമാണ്. ആ ലക്ഷ്യത്തെ ഞാൻ നിനക്കു ചുരുക്കത്തിൽ പറയുന്നു. ഇന്ദ്രിയദ്വാരങ്ങൾ എല്ലാം നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സിനെ ഹൃദയത്തിൽ ആകേന്ദ്രിപ്പിച്ച്, ജീവവായുവിനെ തലയിലേറ്റി, യോഗത്തിൽ സ്ഥിരത കൈവരിച്ച്, 'ഓം' എന്ന ഏകാക്ഷരം ഉച്ചരിച്ച്, എന്നെ സ്മരിച്ച് ശരീരം വിടുന്നവൻ, പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കും." "പാർത്ഥാ, എന്നെ നിരന്തരം സ്മരിക്കുന്ന, വിവക്ഷയില്ലാത്ത മനസ്സുള്ള യോഗിക്ക്, ഞാൻ എളുപ്പത്തിൽ പ്രാപ്യനാണ്. എന്നെ പ്രാപിച്ച മഹാത്മാക്കൾ, പരമസിദ്ധി നേടിയവൻ, ഈ ദുര്ലഭമായ, അസ്ഥിരമായ ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ജനിക്കേണ്ടി വരില്ല." "ബ്രഹ്മലോകം വരെ എല്ലാ ലോകങ്ങളും വീണ്ടും ജനനമരണചക്രത്തിൽ അകപ്പെടുന്നു, അർജ്ജുനാ; എന്നാൽ എന്നെ പ്രാപിച്ചാൽ, പിന്നെ ജനനം ഇല്ല. ബ്രഹ്മയുടെ ഒരു ദിവസം ആയിരം യുഗങ്ങൾ നീളുന്നു, ഒരു രാത്രി കൂടി അത്രയേറെ; ഈ രഹസ്യം അറിയുന്നവർ, യഥാർത്ഥത്തിൽ ദിനരാത്രങ്ങളുടെ സ്വഭാവം അറിയുന്നവരാണ്." "പ്രഭാതത്തിൽ, അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് എല്ലാ ജീവികളും ഉത്ഭവിക്കുന്നു; രാത്രിയിൽ, അവ വീണ്ടും അവ്യക്തത്തിലേക്ക് ലയിക്കുന്നു. പാർത്ഥാ, ഈ ജീവികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനനം പ്രാപിച്ച്, രാത്രിയാകുമ്പോൾ ലയിച്ചു, പകലാകുമ്പോൾ സ്വാഭാവികമായി ഉത്ഭവിക്കുന്നു." "എന്നാൽ ആ അവ്യക്തത്തിന് അപ്പുറത്തായി മറ്റൊരു ശാശ്വതമായ അവ്യക്തം ഉണ്ട്; എല്ലാം നശിച്ചാലും അതു നശിക്കുന്നില്ല. ആ അവ്യക്തം അക്ഷരമാണ്; അതാണ് പരമഗതി. അതിലെത്തിയാൽ തിരികെ വരേണ്ടി വരില്ല; അതാണ് എന്റെ പരമസ്ഥാനം." "പാർത്ഥാ, ആ പരപുരുഷനെ അനന്യഭക്തിയാൽ മാത്രമേ പ്രാപിക്കാനാകൂ; സകലജീവികളും അവനിൽ വസിക്കുന്നവരാണ്, അവൻ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു." "ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, എപ്പോൾ യോഗികൾ വിടരുമ്പോൾ മടങ്ങിവരാതെ പോകുന്നു, എപ്പോൾ തിരികെ വരുന്നു എന്നതും ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം. അഗ്നി, പ്രകാശം, പകൽ, ശുക്ലപക്ഷം, ഉത്തരായണകാലം—ഇവയിൽ വിടുന്ന, ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവർ ബ്രഹ്മം പ്രാപിക്കുന്നു. പുക, രാത്രി, കൃഷ്ണപക്ഷം, ദക്ഷിണായണകാലം—ഇവയിൽ വിടുന്ന യോഗി ചന്ദ്രലോകം പ്രാപിച്ച് തിരികെ വരുന്നു." "ഈ രണ്ട് മാർഗങ്ങൾ—പ്രകാശവും ഇരുളും—ലോകത്തിനായി ശാശ്വതമാണ്; ഒന്നിലൂടെ മടങ്ങിവരില്ല, മറ്റൊന്നിലൂടെ തിരികെ വരുന്നു. ഈ മാർഗങ്ങൾ അറിയുന്ന യോഗിക്ക് ഭ്രമം ഉണ്ടാകില്ല, അതുകൊണ്ട് അർജ്ജുനാ, എല്ലായ്പ്പോഴും യോഗത്തിൽ ലയിച്ചിരിക്കണം." "ഇതെല്ലാം അറിഞ്ഞ യോഗി വേദങ്ങൾ, യജ്ഞങ്ങൾ, തപസ്സുകൾ, ദാനം എന്നിവയുടെ ഫലങ്ങളെ അതിജയിച്ച്, പരമപ്രാചീനമായ സ്ഥാനത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു." ഇവിടെ ശ്രീകൃഷ്ണൻ വീണ്ടും അരുളിച്ചെയ്യുന്നു: "അർജ്ജുനാ, നീ അസൂയയില്ലാത്തവനാണ്; അതിനാൽ ഞാൻ നിനക്കു ഏറ്റവും രഹസ്യമായ ജ്ഞാനവും വിജ്ഞാനവും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഇത് അറിഞ്ഞാൽ നീ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും." "ഇത് രാജജ്ഞാനവും രാജരഹസ്യവും, പരമശുദ്ധവും, ഉത്തമവും, അനുഭവത്തിൽ നേരിട്ട് ഗ്രഹിക്കാവുന്നതും, ധാർമ്മികവുമായതും, പ്രാപിക്കാൻ എളുപ്പവുമാണ്, അക്ഷരവുമാണ്. ഈ ധർമ്മത്തിൽ വിശ്വാസമില്ലാത്തവർ, അർജ്ജുനാ, എന്നെ പ്രാപിക്കാതെ, മരണജന്മചക്രത്തിലൂടെ തിരികെ പോകുന്നു." "എന്റെ അവ്യക്തസ്വരൂപംകൊണ്ട് ഈ സർവ്വലോകവും ഞാൻ വ്യാപിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലാ ജീവികളും എന്നിൽ വസിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഞാൻ അവരിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നില്ല. എന്നിരുന്നാലും, ജീവികൾ എന്നിൽ വസിക്കുന്നില്ല—ഇത് എന്റെ ദൈവീയമായ മായയാണ്! ഞാൻ എല്ലാ ജീവികളെയും ധരിക്കുകയും അവരുടെ ആധാരവുമാണ്, പക്ഷേ എന്റെ സ്വരൂപം അവരിൽ ലയിക്കുന്നില്ല." "വായു ആകാശത്തിൽ എങ്ങിനെയോ, അങ്ങനെ തന്നെ എല്ലാ ജീവികളും എന്നിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ഒരു കല്പാവസാനത്തിൽ, കുന്തീപുത്രാ, എല്ലാ ജീവികളും എന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ ലയിക്കുന്നു; കല്പാരംഭത്തിൽ ഞാൻ അവരെ വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്റെ സ്വഭാവം ഉപയോഗിച്ച്, ഈ സർവ്വജഗത്തെയും ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പ്രകൃതിയുടെ അധീനതയിൽ അവശരായി ജീവികൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു." "എന്നാൽ ഈ പ്രവൃത്തികൾ എന്നെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നില്ല, ധനഞ്ജയാ; ഞാൻ അവയിൽ അകപ്പെട്ടിട്ടില്ല, അവയോട് അശക്തനാണ്. എന്റെ മേൽനോട്ടത്തിൽ പ്രകൃതി ചലിച്ച് സഞ്ചാരസ്ഥാവരജന്തുക്കളെ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ, കുന്തീപുത്രാ, ലോകം ചക്രത്തിൽ ചുറ്റുന്നു." "എന്റെ മാനുഷരൂപം കാണുമ്പോൾ, മൂഢന്മാർ എന്നെ അവഗണിക്കുന്നു; എന്റെ പരമസ്വഭാവം, ഭൂതമഹേശ്വരൻ എന്ന നില, അവർ അറിയുന്നില്ല. അപ്രാപ്യമായ ആഗ്രഹങ്ങളിലും, അപ്രാപ്യമായ പ്രവൃത്തികളിലും, അപ്രാപ്യമായ ജ്ഞാനങ്ങളിലും, മോഹിതരായവർ അസുരസ്വഭാവത്തിലും പ്രപഞ്ചമോഹത്തിലും അഭയം തേടുന്നു." ഇങ്ങനെ ഭഗവാൻ ശ്രീവാസുദേവൻ അർജ്ജുനനോട് പരമരഹസ്യമായ ഈ ജ്ഞാനവും വിജ്ഞാനവും, സൃഷ്ടിയുടെ ആന്തര്യവും, യോഗിയുടെ ഗതിയും, പരമഗതിയിലേക്കുള്ള മാർഗവും, ഭക്തിയുടെ മഹത്വവും, എല്ലാം സ്നേഹപൂർവ്വം വിശദീകരിച്ചു.