ശ്രദ്ധയുള്ളവനും ഭക്തിയുള്ളവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവനും ജ്ഞാനം നേടുന്നു. അങ്ങനെ ജ്ഞാനം ലഭിച്ചാൽ, ആൾക്ക് അതിവേഗം പരമശാന്തി പ്രാപിക്കാനാകും. എന്നാൽ അജ്ഞാനികളും വിശ്വാസമില്ലാത്തവരും സംശയാത്മാക്കളും നശിച്ചുപോകുന്നു; സംശയമുള്ളവർക്കു ഈ ലോകത്തും അடுத்த ലോകത്തും ആനന്ദവും ഇല്ല. ധനഞ്ജയ, യോഗം വഴി കര്മ്മങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ജ്ഞാനത്താൽ സംശയങ്ങൾ അകറ്റി, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്നവനെ കര്മ്മങ്ങൾ ബന്ധിപ്പിക്കില്ല. അതുകൊണ്ട് അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചിരിക്കുന്ന ഹൃദയത്തിലെ സംശയത്തെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ വാൾകൊണ്ട് മുറിച്ചു കളയുക; യോഗത്തിൽ നിലനിൽക്കുക, ഭാരതാ, എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുക. അർജുനൻ ചോദിച്ചു: "കൃഷ്ണാ, നീ കര്മ്മസന്ന്യാസത്തെയും വീണ്ടും യോഗത്തെയും പ്രശംസിക്കുന്നു; ഇതിൽ ഏതാണ് ഉത്തമം എന്നു വ്യക്തമായി പറക." ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: "കര്മ്മസന്ന്യാസവും കര്മ്മയോഗവും രണ്ടും പരമമോക്ഷത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്; എന്നാൽ ഈ രണ്ടിൽ കര്മ്മയോഗം കര്മ്മസന്ന്യാസത്തേക്കാൾ ഉന്നതമാണ്. ആരെയും വെറുക്കാതെയും ആഗ്രഹിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവനെയാണ് എപ്പോഴും സന്ന്യാസിയെന്നു അറിയുക; ദ്വന്ദങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായവൻ എളുപ്പത്തിൽ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. സാങ്ക്യവും യോഗവും വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് പറയുന്നത് ബാലിശരായവരാണ്; ജ്ഞാനികൾ അങ്ങനെ പറയില്ല. ശരിയായി ഏത് മാർഗ്ഗം പിന്തുടർന്നാലും ഇരുപക്ഷത്തെയും ഫലം ലഭിക്കും. സാങ്ക്യന്മാർ പ്രാപിക്കുന്ന അവസ്ഥ തന്നെ യോഗികൾക്കും ലഭിക്കുന്നു; സാങ്ക്യയും യോഗവും ഒന്നാണെന്ന് കാണുന്നവൻ ശരിക്കും കാണുന്നു. എന്നാൽ യോഗം കൂടാതെ സന്ന്യാസം പ്രാപിക്കാനാവില്ല, മഹാബാഹോ; യോഗസമ്പന്നനായ മুনি വേഗത്തിൽ ബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. യോഗത്തിൽ ഏകാഗ്രനായവൻ, മനസ്സിൽ ശുദ്ധിയുള്ളവൻ, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്നവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവൻ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആത്മാവിനെ തന്റെ ആത്മാവായി കാണുന്നവൻ, പ്രവർത്തിച്ചാലും അശുദ്ധിയുണ്ടാകുന്നില്ല. യോഗത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നവൻ യഥാർത്ഥം അറിഞ്ഞ്, 'ഞാൻ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല' എന്ന് കരുതുന്നു: കാണുന്നത്, കേൾക്കുന്നത്, സ്പർശിക്കുന്നത്, വാസനയെടുക്കുന്നത്, ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നത്, നടക്കുന്നത്, ഉറങ്ങുന്നത്, ശ്വസിക്കുന്നത്—ഇത് എല്ലാം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അവയുടെ വിഷയങ്ങളിൽ സ്വാഭാവികമായി ചലിക്കുന്നതാണെന്ന് അവൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. ബ്രഹ്മണിൽ സമർപ്പിച്ച്, ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവന് പാപം തൊടുന്നില്ല; ജലത്തിൽ താമസിച്ചിട്ടും താമരയില്പ്പോലെ അശുദ്ധിയില്ല. ശരീരവും മനസ്സും ബുദ്ധിയും അഥവാ വെറും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചും യോഗികൾ കര്മ്മങ്ങൾ ആസക്തി ഇല്ലാതെ ആത്മശുദ്ധിക്കായി നിർവഹിക്കുന്നു. യോഗത്തിൽ ഏകാഗ്രനായവൻ കര്മ്മഫലം ഉപേക്ഷിച്ച് ശാശ്വതശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു; ആഗ്രഹത്തോടെ ഫലത്തിൽ ആസക്തനായവൻ ബന്ധിതനാകുന്നു. എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും മാനസികമായി ഉപേക്ഷിച്ച്, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്നവൻ ഒൻപതു വാതിലുകളുള്ള നഗരമായ ശരീരത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ വസിക്കുന്നു; ചെയ്യുകയോ ചെയ്യിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. ഭഗവാൻ മനുഷ്യർക്കു കര്ത്തൃത്വം, കര്മ്മങ്ങൾ, കര്മ്മഫല ബന്ധം എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; പ്രകൃതിയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സർവ്വവ്യാപിയായ അവൻ ആരുടേയും പാപത്തിനോ പുണ്യത്തിനോ ഉടമയല്ല; ജ്ഞാനം അജ്ഞാനത്താൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതിനാൽ ജീവികൾ ഭ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആത്മജ്ഞാനത്താൽ അജ്ഞാനം നശിച്ചവർക്കു ആ ജ്ഞാനം സൂര്യനെപ്പോലെ പരമതത്ത്വം തെളിയിക്കുന്നു. ബുദ്ധിയും ആത്മാവും വിശ്വാസവും ആശ്രയവും അദ്വിതീയത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നവരും, അശുദ്ധികൾ ജ്ഞാനത്താൽ നശിച്ചവരും, പുനർജന്മം ഇല്ലാത്ത മോക്ഷത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. പണ്ഡിതർ സമദർശികളാണ്: ഒരു വിദ്യാസമ്പന്നൻ, വിനയശാലിയായ ബ്രാഹ്മണൻ, പശു, ആന, നായ, നായഭക്ഷകൻ—എല്ലാവരെയും തുല്യമായി കാണുന്നു. ഇവിടെയാകെ സമത്വത്തിൽ മനസ്സു നിലനിൽക്കുന്നവർ ജനനത്തെ ജയിച്ചവരാണ്; ബ്രഹ്മം നിർമലവും സമത്വവുമുള്ളതുകൊണ്ട് അവർ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവൻ, ബുദ്ധി സ്ഥിരവും ഭ്രമം ഇല്ലാത്തവനും, ഇഷ്ടം ലഭിച്ചാൽ സന്തോഷം പ്രകടിപ്പിക്കുകയോ അനിഷ്ടം ലഭിച്ചാൽ വിഷമിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; ബ്രഹ്മത്തിൽ സ്ഥിരനാണ്. ബാഹ്യവിഷയങ്ങളിൽ ആത്മാവ് ആസക്തിയില്ലാതെ, ആനന്ദം അകത്തുനിന്ന് കണ്ടെത്തുന്നവൻ ബ്രഹ്മയോഗത്തിൽ ഏകാഗ്രനായി അക്ഷയമായ ആനന്ദം പ്രാപിക്കുന്നു. സ്പർശജന്യമായ സുഖങ്ങൾ വേദനയുടെ കാരണമാകുന്നു, കുന്തിപുത്രാ; അവയ്ക്ക് ആരംഭവും അവസാനവും ഉണ്ട്, അതുകൊണ്ട് ധീരന്മാർ അവയിൽ ആനന്ദം കാണുന്നില്ല. ശരീരം വിട്ടുപോകുന്നതിന് മുമ്പ്, ആഗ്രഹത്തിന്റെയും കോപത്തിന്റെയും ശക്തിയെ ജയിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ യഥാർത്ഥ യോഗിയും സന്തോഷിയുമാണ്. ആനന്ദം അകത്തുള്ളവനും, ആനന്ദം അകത്തുതന്നെ കണ്ടെത്തുന്നവനും, പ്രകാശം അകത്തുള്ളവനും ബ്രഹ്മമായ യോഗി ബ്രഹ്മനിർവാണം പ്രാപിക്കുന്നു. അശുദ്ധികൾ നശിച്ചവരും സംശയങ്ങൾ അകറ്റിയവരും മനസ്സു നിയന്ത്രിച്ചവരും സർവ്വഭൂതഹിതത്തിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തുന്നവരും ബ്രഹ്മനിർവാണം പ്രാപിക്കുന്നു. ആഗ്രഹവും കോപവും വിട്ടവരും മനസ്സു നിയന്ത്രിച്ചവരും ആത്മാവിനെ spഹിതമായി അറിയുന്നവർക്കു എല്ലാ ദിശയിലുമുള്ള ബ്രഹ്മനിർവാണം ലഭ്യമാണ്. ബാഹ്യസ്പർശങ്ങളെ പുറത്താക്കിയും, ദൃഷ്ടി കണ്മുടിയുടെ ഇടയിൽ സ്ഥിരമാക്കി, ശ്വാസം സമമായി മൂക്കിലൂടെ പ്രവേശിപ്പിക്കുകയും പുറത്ത് വിടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ—ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ബുദ്ധിയും നിയന്ത്രിച്ചവൻ, മോക്ഷത്തിൽ മനസ്സു നിക്ഷിപ്തനായി, ആഗ്രഹം, ഭയം, കോപം എന്നിവ വിട്ടവൻ എപ്പോഴും വിമുക്തനാണ്. യജ്ഞങ്ങളുടെയും തപസ്സിന്റെയും ഭോക്താവായ, ലോകങ്ങളുടെ മഹേഷ്വരനായ, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ സ്നേഹിതനായ എന്നെ അറിയുന്നവൻ ശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു. ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: നിർബന്ധമായ കര്മ്മങ്ങൾ ഫലത്തിൽ ആശ്രയിക്കാതെ ചെയ്യുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ സന്ന്യാസിയും യോഗിയും; ഹോമം ഉപേക്ഷിച്ചവനോ കര്മ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചവനോ അല്ല. സന്ന്യാസം എന്ന് വിളിക്കുന്നത് തന്നെ യോഗം ആണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുക, പാണ്ഡവ; ആഗ്രഹങ്ങളും ലക്ഷ്യങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കാതെ ആരും യോഗിയാവാൻ കഴിയില്ല. യോഗം പ്രാപിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു കര്മ്മമാണ് മാർഗ്ഗം; യോഗത്തിൽ സ്ഥിരനാകുമ്പോൾ ശാന്തിയാണ് മാർഗ്ഗം. ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിലും കര്മ്മങ്ങളിലും ആസക്തിയില്ലാതെയും എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ചാലും യോഗത്തിൽ സ്ഥിരനെന്ന് പറയുന്നു. സ്വയം തന്നെ ഉയർത്തണം, സ്വയം തന്നെ താഴ്ത്തരുത്; ആത്മാവാണ് സ്വന്തം സുഹൃത്ത്, ആത്മാവാണ് സ്വന്തം ശത്രു. ആത്മാവിനെ ജയിച്ചവന് ആത്മാവ് സുഹൃത്ത്; ആത്മസംയമനം ഇല്ലാത്തവന് ആത്മാവ് തന്നെ ശത്രുവാണ്. ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്നവനും ശാന്തനുമായവനും പരമാത്മാവ് സ്ഥിരമാണ്; തണുപ്പ്-ചൂട്, സുഖം-ദുഃഖം, മാന-അവമാനം എന്നിവയിൽ അവൻ സമനാണ്.