കൃഷ്ണൻ അർജുനനോട് ഭക്തിപൂർവ്വം പറഞ്ഞു: "എന്റെ ദിവ്യമായ ജനനവും കര്മങ്ങളും ആരെങ്കിലും യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിഞ്ഞാൽ, അർജുനാ, അവൻ ശരീരം വിട്ടശേഷം വീണ്ടും ജന്മമെടുക്കുന്നില്ല; എന്നിലേക്കാണ് അവൻ എത്തുന്നത്. ആസക്തിയും ഭയവും ക്രോധവും വിട്ട്, എന്നിൽ മനസ്സു ലയിപ്പിച്ച്, എന്നെ ആശ്രയിച്ച്, ജ്ഞാനതപസ്സിലൂടെ ആത്മാവിനെ ശുദ്ധീകരിച്ച്, അനേകർ എന്റെ സ്ഥിതിയിൽ എത്തിച്ചേർന്നിട്ടുണ്ട്. എന്നെ എങ്ങനെയാണ് ആളുകൾ സമീപിക്കുന്നത്, അങ്ങനെ തന്നെ ഞാൻ അവരെ സ്വീകരിക്കുന്നു, പാർഥാ. എല്ലാവരും എങ്ങനെയോ എന്റെ വഴിയാണ് പിന്തുടരുന്നത്. മനുഷ്യലോകത്ത് പ്രവർത്തനത്തിൽ വിജയമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ, പലരും ദേവതകളെ ആരാധിക്കുന്നു. മനുഷ്യലോകത്ത് പ്രവർത്തനഫലം അതിവേഗം ലഭിക്കുന്നത് സത്യമാണ്. ഗുണങ്ങളും കര്മങ്ങളും അനുസരിച്ച് നാലുവിധം വർണ്ണവ്യവസ്ഥ ഞാൻ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ കര്ത്താവായിട്ടും, ഞാൻ അകർതാവും അവിനാശിയുമാണ് എന്നു നീ അറിയണം. കര്മങ്ങൾ എന്നെ അണികേടാക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ ഫലത്തിൽ എനിക്ക് ആഗ്രഹമില്ല. ഇങ്ങനെ എന്നെ അറിയുന്നവൻ കര്മത്തിൽ നിന്നു ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഇതറിഞ്ഞ് പണ്ടത്തെ മോക്ഷാർത്ഥികൾ കര്മങ്ങൾ ചെയ്തു. അതിനാൽ നീയും പുരാതനർ ചെയ്തപോലെ കര്മം ചെയ്യണം. കര്മം എന്ത്? അകര്മം എന്ത്? ഇതിൽ പോലും ജ്ഞാനികൾക്ക് സംശയമുണ്ട്. ഞാൻ നിന്നോട് കര്മത്തെ വിശദീകരിക്കാം; അതറിയുമ്പോൾ നീ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും. കര്മം, വികര്മ്മം, അകര്മം—ഇവയെ മനസ്സിലാക്കണം. കര്മത്തിന്റെ ഗതികൾ വളരെ ഗഹനമാണ്. കര്മത്തിൽ അകര്മവും അകര്മത്തിൽ കര്മവും കാണുന്നവൻ മനുഷ്യരിൽ ജ്ഞാനിയാണെന്നും, അവൻ എല്ലാ കര്മങ്ങളിലും നിപുണനുമാണ്. ആഗ്രഹവും ലക്ഷ്യവും ഇല്ലാതെ ചെയ്യുന്നവന്റെ എല്ലാ കര്മങ്ങളും ജ്ഞാനാഗ്നിയിൽ ദഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഉള്ളവനെ പണ്ഡിതന്മാർ ജ്ഞാനിയെന്ന് വിളിക്കുന്നു. കര്മഫലത്തിൽ ആസക്തി വച്ച്, എല്ലായ്പ്പോഴും തൃപ്തനായി, ആശ്രയമില്ലാതെ, കര്മത്തിൽ മുഴുകിയാലും, അവൻ യാഥാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല. പ്രതീക്ഷയില്ലാതെ, മനസ്സും ആത്മാവും നിയന്ത്രിച്ച്, എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, ശരീരമായുള്ള കര്മം മാത്രം ചെയ്യുമ്പോൾ, അവനിൽ പാപം തൊടുന്നില്ല. യാദൃശ്ചികമായി ലഭിക്കുന്നതിൽ തൃപ്തനായി, ദ്വന്ദങ്ങൾക്കപ്പുറം, അസൂയ ഇല്ലാതെ, വിജയപരാജയങ്ങളിൽ സമഭാവനയോടെ, കര്മം ചെയ്താലും അവൻ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ആസക്തിയില്ലാത്ത, സ്വതന്ത്രമായ, ജ്ഞാനത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന, യാഗാർത്ഥമായി കര്മം ചെയ്യുന്നവന്റെ എല്ലാ കര്മങ്ങളും പൂർണ്ണമായി ലയിക്കുന്നു. യാഗം ബ്രഹ്മമാണു്, ആവാഹനം ബ്രഹ്മമാണു്, ബ്രഹ്മയാൽ ബ്രഹ്മാഗ്നിയിൽ അർപ്പണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു; യാഗത്തിൽ ലയിച്ചവൻ ബ്രഹ്മത്തിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്. ചില യോഗികൾ ദേവതകളെ യാഗമായി ആരാധിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവർ യാഗത്താൽ തന്നെ ബ്രഹ്മാഗ്നിയിൽ അർപ്പണം ചെയ്യുന്നു. ചിലർ ശ്രവണാദി ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ സംയമനാഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവർ ശബ്ദാദി വിഷയങ്ങളെ ഇന്ദ്രിയാഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. ചിലർ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയകര്മങ്ങളും പ്രാണനടപ്പാടുകളും ജ്ഞാനപ്രദീപ്തമായ ആത്മസംയമനാഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. ചിലർ ദ്രവ്യയാഗം ചെയ്യുന്നു, ചിലർ തപസ്സിലൂടെ, മറ്റുള്ളവർ യോഗം മുഖേന യാഗം ചെയ്യുന്നു; വ്രതത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവർ സ്വാധ്യായജ്ഞവും ജ്ഞാനയാഗവും ചെയ്യുന്നു. ചിലർ പുറത്തെ ശ്വാസം അകത്തെ ശ്വാസത്തിൽ, അകത്തെ ശ്വാസം പുറത്തെ ശ്വാസത്തിൽ അർപ്പിക്കുന്നു; ചിലർ പ്രാണായാമം നിയന്ത്രിച്ച്, മറ്റുള്ളവർ നിയന്ത്രിതാഹാരത്തിലൂടെ പ്രാണങ്ങളെ പ്രാണങ്ങളിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ യാഗത്തെ അറിയുന്ന എല്ലാവരും യാഗം മുഖേന പാപങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ന്യായപരമായ ആഹാരത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവർ പോലും പ്രാണങ്ങളെ പ്രാണങ്ങളിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. ഈ യാഗങ്ങൾ അറിയുന്നവർക്ക് യാഗം പാപങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. യാഗത്തിന്റെ അമൃതം അനുഭവിക്കുന്നവർ ശാശ്വത ബ്രഹ്മം പ്രാപിക്കുന്നു. യാഗം ചെയ്യാത്തവർക്ക് ഈ ലോകം പോലും ഇല്ല; പിന്നെ പരലോകം എങ്ങനെയാകും, കുരുനന്ദനാ? ഇങ്ങനെ വിവിധയാഗങ്ങൾ ബ്രഹ്മവാതായത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം കര്മജന്യങ്ങളാണെന്ന് നീ അറിയണം; ഈ സത്യം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ നീ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും. സമസ്ത ദ്രവ്യയാഗങ്ങളിൽ ജ്ഞാനയാഗം ഉത്തമമാണ്, അർജുനാ; എല്ലാ കര്മങ്ങൾക്കും അന്ത്യം ജ്ഞാനത്തിലാണ്. ആദരപൂർവ്വം ഗുരുവിനെ സമീപിച്ച്, സംശയങ്ങൾ ചോദിച്ച്, സേവനം ചെയ്ത്, സത്യം ദർശിക്കുന്ന ജ്ഞാനികൾ നിന്നെ ജ്ഞാനത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കും. ഇത് അറിഞ്ഞാൽ നീ വീണ്ടും ഈ മോഹത്തിൽ വീഴുന്നില്ല, പാണ്ഡവാ; ഈ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ നീ എല്ലാ ജീവികളെയും മുഴുവൻ നിന്നിൽ കാണുകയും, എന്നിലും അവരിൽ കാണുകയും ചെയ്യും. നീ ഏറ്റവും വലിയ പാപികളിൽ ഒരാളായാലും, ജ്ഞാനത്തിന്റെ नौക ഉപയോഗിച്ച് എല്ലാ പാപങ്ങൾക്കും അതിരുകടക്കാൻ കഴിയും. അർജുനാ, എങ്ങിനെയാണ് കത്തുന്ന തീ ഇന്ധനത്തെ ചാരമാക്കുന്നത്, അങ്ങനെ തന്നെയാണ് ജ്ഞാനാഗ്നി എല്ലാ കര്മങ്ങളെയും ചാരമാക്കുന്നത്. ലോകത്തിൽ ജ്ഞാനത്തേക്കാൾ വിശുദ്ധമായ മറ്റൊന്നുമില്ല; യോഗത്തിൽ പക്വനായവൻക്ക്, സമയമായപ്പോൾ, അത് സ്വയം അനുഭവിക്കാൻ കഴിയും. വിശ്വാസവും ഭക്തിയും ഇന്ദ്രിയസംയമനവും ഉള്ളവൻ ജ്ഞാനം പ്രാപിക്കുന്നു; ജ്ഞാനം ലഭിച്ചാൽ, അവൻ ഉടൻ പരമശാന്തി പ്രാപിക്കും. അജ്ഞാനിയ്ക്കും വിശ്വാസമില്ലാത്തവനും സംശയമുള്ളവനും നശിച്ചുപോകുന്നു; സംശയമുള്ളവന് ഈ ലോകം ഇല്ല, പരലോകം ഇല്ല, സന്തോഷവും ഇല്ല. കര്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് യോഗത്തിലൂടെ സംശയങ്ങൾ ജ്ഞാനത്താൽ തുരന്നവൻ കര്മത്തിൽ നിന്ന് ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നില്ല, ധനഞ്ജയാ. അതുകൊണ്ട്, അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുള്ള ഈ സംശയം ജ്ഞാനത്തിന്റെ വാൾകൊണ്ട് ഹൃദയത്തിൽ നിന്നു മുറിച്ചെറിഞ്ഞ്, യോഗത്തിൽ നിലനിൽക്കൂ, ഭാരതാ. അപ്പോൾ അർജുനൻ ചോദിച്ചു: "കൃഷ്ണാ, നീ കര്മസംന്യാസവും വീണ്ടും യോഗവും പ്രശംസിക്കുന്നു; ഈ രണ്ടിൽ ഏതാണ് ഉത്തമം എന്ന് ദൃഡമായി പറഞ്ഞു തരൂ." കൃഷ്ണൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: "കര്മസംന്യാസവും കര്മയോഗവും രണ്ടും പരമശ്രേയസ്സിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; എന്നാൽ, ഇവരിൽ കര്മയോഗം കര്മസംന്യാസത്തേക്കാൾ ഉത്തമമാണ്. ദ്വന്ദങ്ങൾക്കപ്പുറത്തായി, ദ്വേഷവും ആഗ്രഹവും ഇല്ലാത്തവൻ എപ്പോഴും സംന്യാസിയാണെന്ന് നീ അറിയണം, മഹാബാഹോ; അങ്ങനെ ഉള്ളവൻ എളുപ്പത്തിൽ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും. സങ്ക്യയും യോഗവും വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് ബാലിശരായവരാണ് പറയുന്നത്; ജ്ഞാനികൾ അങ്ങനെ പറയാറില്ല. ശരിയായി ഏതെങ്കിലും ഒരു മാർഗം പിന്തുടരുന്നവൻ ഇരുവരുടെയും ഫലം പ്രാപിക്കും. സങ്ക്യന്മാർ പ്രാപിക്കുന്ന സ്ഥിതിക്ക് യോഗികളും എത്തുന്നു; സങ്ക്യയും യോഗവും ഒരുപോലെ കാണുന്നവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നവനാണ്. എന്നാൽ, മഹാബാഹോ, യോഗം കൂടാതെ സംന്യാസം പ്രാപിക്കുക ദുഷ്കരമാണ്; യോഗശാലിയായ മুনি ബ്രഹ്മം അതിവേഗം പ്രാപിക്കുന്നു.