അധര്മാഭിഭവാത്കൃഷ്ണ പ്രദുഷ്യന്തി കുലസ്ത്രിയഃ। സ്ത്രീഷു ദുഷ്ടാസു വാര്ഷ്ണേയ ജായതേ വര്ണസങ്കരഃ।।1.41।।
കൃഷ്ണാ, അക്രമം വളർന്നാൽ കുടുംബത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ദോഷത്തിലേക്ക് വഴുതും. സ്ത്രീകൾ ദുഷിതരായാൽ, വർണ്ണങ്ങൾക്കിടയിൽ കലഹം ഉണ്ടാകും, വൃഷ്ണിവംശജനായവാ.
സങ്കരോ നരകായൈവ കുലഘ്നാനാം കുലസ്യ ച। പതന്തി പിതരോ ഹ്യേഷാം ലുപ്തപിണ്ഡോദകക്രിയാഃ।।1.42।।
അങ്ങനെ വർണ്ണങ്ങൾ കലർന്നാൽ, കുടുംബത്തെ നശിപ്പിച്ചവർക്കും കുടുംബത്തിനും നരകത്തിൽ മാത്രമേ ഇടം ഉണ്ടാകൂ. അവരുടെ പിതാക്കന്മാർക്ക് അർപ്പണവും വെള്ളവും ലഭിക്കാതെ വീഴും.
ദോഷൈരേതൈഃ കുലഘ്നാനാം വര്ണസങ്കരകാരകൈഃ। ഉത്സാദ്യന്തേ ജാതിധര്മാഃ കുലധര്മാശ്ച ശാശ്വതാഃ।।1.43।।
കുടുംബത്തെ നശിപ്പിച്ച് വർണ്ണം കലർത്തുന്നവരുടെ ഈ പാപങ്ങൾ കൊണ്ട്, ജാതിയുടെയും കുടുംബത്തിന്റെയും ശാശ്വതധർമ്മങ്ങൾ നശിക്കും.
ഉത്സന്നകുലധര്മാണാം മനുഷ്യാണാം ജനാര്ദന। നരകേഽനിയതം വാസോ ഭവതീത്യനുശുശ്രുമ।।1.44।।
ജനാർദ്ദനാ, കുടുംബധർമ്മങ്ങൾ ഇല്ലാതായ മനുഷ്യർക്ക് നരകത്തിൽ അനന്തമായ വാസമുണ്ടാകുമെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
അഹോ ബത മഹത്പാപം കര്തും വ്യവസിതാ വയമ്। യദ്രാജ്യസുഖലോഭേന ഹന്തും സ്വജനമുദ്യതാഃ।।1.45।।
അയ്യോ, രാജസുഖത്തിന്റെ ലാഭം കൊണ്ടു, സ്വന്തം ആളുകളെ കൊല്ലാൻ തയ്യാറാകുന്ന നാം എത്ര വലിയ പാപം ചെയ്യാൻ പോകുന്നു!
യദി മാമപ്രതീകാരമശസ്ത്രം ശസ്ത്രപാണയഃ। ധാര്തരാഷ്ട്രാ രണേ ഹന്യുസ്തന്മേ ക്ഷേമതരം ഭവേത്।।1.46।।
ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ മക്കൾ ആയുധങ്ങൾ കൈയിൽ പിടിച്ച് യുദ്ധത്തിൽ എനിക്കു പ്രതിരോധം ചെയ്യാതെ ആയുധമില്ലാതെ എന്നെ കൊല്ലുകയാണെങ്കിൽ, അതാണ് എനിക്ക് കൂടുതൽ നല്ലത്.
സഞ്ജയ ഉവാച ഏവമുക്ത്വാഽര്ജുനഃ സംഖ്യേ രഥോപസ്ഥ ഉപാവിശത്। വിസൃജ്യ സശരം ചാപം ശോകസംവിഗ്നമാനസഃ।।1.47।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അർജുനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ രഥത്തിൽ ഇരുന്നു. അമ്പും വില്ലും വലിച്ചെറിഞ്ഞ്, ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകിയ മനസ്സോടെ അവൻ ഇരുന്നു.
സഞ്ജയ ഉവാച തം തഥാ കൃപയാഽവിഷ്ടമശ്രുപൂര്ണാകുലേക്ഷണമ്। വിഷീദന്തമിദം വാക്യമുവാച മധുസൂദനഃ।।2.1।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ കരുണയിൽ മുഴുകി, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുമായി ദുഃഖിതനായ അർജുനനോട് മധുസൂദനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച കുതസ്ത്വാ കശ്മലമിദം വിഷമേ സമുപസ്ഥിതമ്। അനാര്യജുഷ്ടമസ്വര്ഗ്യമകീര്തികരമര്ജുന।।2.2।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: അർജുനാ, ഈ പ്രതിസന്ധിയിൽ നിന്നാണ് ഈ ദുർബലത നിന്റെ മനസ്സിൽ വന്നത്? ഇത് ആര്യന്മാർക്ക് യോജിച്ചതല്ല, സ്വർഗ്ഗം ലഭിക്കാനും സഹായിക്കില്ല, അപകീർത്തി മാത്രമേ ഉണ്ടാക്കൂ.
ക്ലൈബ്യം മാ സ്മ ഗമഃ പാര്ഥ നൈതത്ത്വയ്യുപപദ്യതേ। ക്ഷുദ്രം ഹൃദയദൌര്ബല്യം ത്യക്ത്വോത്തിഷ്ഠ പരന്തപ।।2.3।।
പാർഥാ, ഈ ദുർബലതയിൽ അടുങ്ങരുത്. ഇത് നിനക്ക് യോജിച്ചതല്ല. ഹൃദയത്തിലെ ഈ ചെറുതായ ദുർബലത ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേൽക്കു, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ.
അര്ജുന ഉവാച കഥം ഭീഷ്മമഹം സംഖ്യേ ദ്രോണം ച മധുസൂദന। ഇഷുഭിഃ പ്രതിയോത്സ്യാമി പൂജാര്ഹാവരിസൂദന।।2.4।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: മധുസൂദനാ, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവാ, യുദ്ധത്തിൽ ബീഷ്മനും ദ്രോണനും പോലെയുള്ള ആരാധ്യരായ ഗുരുക്കളെ എങ്ങനെ ഞാൻ അമ്പുകൊണ്ട് നേരിടും?
ഗുരൂനഹത്വാ ഹി മഹാനുഭാവാന് ശ്രേയോ ഭോക്തും ഭൈക്ഷ്യമപീഹ ലോകേ। ഹത്വാര്ഥകാമാംസ്തു ഗുരൂനിഹൈവ ഭുഞ്ജീയ ഭോഗാന് രുധിരപ്രദിഗ്ധാന്।।2.5।।
ഇവിടെ മഹാനുഭാവികളായ ഗുരുക്കളെ കൊല്ലാതെ ഭിക്ഷയെടുത്ത് ജീവിക്കുന്നത് എനിക്ക് നല്ലതാണ്. അവർക്ക് ധനം വേണ്ടിയാണെങ്കിലും, അവരെ കൊന്നു കിട്ടുന്ന ആനന്ദം രക്തത്തിൽ കലർന്നതായിരിക്കും.
ന ചൈതദ്വിദ്മഃ കതരന്നോ ഗരീയോ യദ്വാ ജയേമ യദി വാ നോ ജയേയുഃ। യാനേവ ഹത്വാ ന ജിജീവിഷാമ സ്തേഽവസ്ഥിതാഃ പ്രമുഖേ ധാര്തരാഷ്ട്രാഃ।।2.6।।
നമുക്ക് ഏത് നല്ലതാണെന്ന് അറിയില്ല — നാം ജയിക്കണോ, അവർ ജയിക്കണോ. ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ മക്കളെ കൊല്ലിയാൽ നമുക്ക് ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹമില്ല, അവർ ഇപ്പോൾ നമ്മുടെ മുന്നിൽ നില്ക്കുന്നു.
കാര്പണ്യദോഷോപഹതസ്വഭാവഃ പൃച്ഛാമി ത്വാം ധര്മസംമൂഢചേതാഃ। യച്ഛ്രേയഃ സ്യാന്നിശ്ിചതം ബ്രൂഹി തന്മേ ശിഷ്യസ്തേഽഹം ശാധി മാം ത്വാം പ്രപന്നമ്।।2.7।।
കരുണയുടെ ദുർബലത കൊണ്ട് എന്റെ സ്വഭാവം കീഴടങ്ങിയിരിക്കുന്നു; എന്താണ് ധർമ്മം എന്നതിൽ ഞാൻ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാണ്. എനിക്ക് നല്ലത് എന്താണെന്ന് വ്യക്തമായി പറയൂ. ഞാൻ നിന്റെ ശിഷ്യനാണ്; എന്നെ പഠിപ്പിക്കൂ, ഞാൻ നിന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ന ഹി പ്രപശ്യാമി മമാപനുദ്യാ ദ്യച്ഛോകമുച്ഛോഷണമിന്ദ്രിയാണാമ്। അവാപ്യ ഭൂമാവസപത്നമൃദ്ധമ് രാജ്യം സുരാണാമപി ചാധിപത്യമ്।।2.8।।
എന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഉണക്കുന്ന ഈ ദുഃഖം അകറ്റാൻ എന്തും കഴിയുമെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഭൂമിയിൽ എനിക്ക് എത്രയും സമ്പന്നവും എതിരില്ലാത്തതുമായ രാജ്യം ലഭിച്ചാലും, ദേവന്മാരുടെ ആധിപത്യം കിട്ടിയാലും, ഈ ദുഃഖം മാറില്ല.
സഞ്ജയ ഉവാച ഏവമുക്ത്വാ ഹൃഷീകേശം ഗുഡാകേശഃ പരന്തപ। ന യോത്സ്യ ഇതി ഗോവിന്ദമുക്ത്വാ തൂഷ്ണീം ബഭൂവ ഹ।।2.9।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ഹൃഷീകേശനോടു പറഞ്ഞ്, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഗുഡാകേശൻ, 'ഞാൻ യുദ്ധിക്കില്ല' എന്ന് ഗോവിന്ദനോട് പറഞ്ഞു, പിന്നെ മൗനമായിരിച്ചു.
തമുവാച ഹൃഷീകേശഃ പ്രഹസന്നിവ ഭാരത। സേനയോരുഭയോര്മധ്യേ വിഷീദന്തമിദം വചഃ।।2.10।।
ഭാരതപുത്രാ, ആ രണ്ടു സൈന്യങ്ങൾക്കിടയിൽ വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങിയ അവനോട്, ഹൃഷീകേശൻ ഒരു മന്ദഹാസംപോലെ ചിരിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച അശോച്യാനന്വശോചസ്ത്വം പ്രജ്ഞാവാദാംശ്ച ഭാഷസേ। ഗതാസൂനഗതാസൂംശ്ച നാനുശോചന്തി പണ്ഡിതാഃ।।2.11।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: നീ ദുഃഖിക്കേണ്ടവർക്കു വേണ്ടി ദുഃഖിക്കുന്നു, എന്നാൽ ജ്ഞാനത്തിന്റെ വാക്കുകൾ സംസാരിക്കുന്നു. മരിച്ചവർക്കും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർക്കും പണ്ഡിതന്മാർ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.
ന ത്വേവാഹം ജാതു നാസം ന ത്വം നേമേ ജനാധിപാഃ। ന ചൈവ ന ഭവിഷ്യാമഃ സര്വേ വയമതഃ പരമ്।।2.12।।
ഞാനും നീയും ഈ ജനാധിപന്മാരും ഒരിക്കലും ഇല്ലാതിരുന്നില്ല, ഇനി ഒരിക്കലും ഇല്ലാതാവുകയുമില്ല.
ദേഹിനോഽസ്മിന്യഥാ ദേഹേ കൌമാരം യൌവനം ജരാ। തഥാ ദേഹാന്തരപ്രാപ്തിര്ധീരസ്തത്ര ന മുഹ്യതി।।2.13।।
ഈ ശരീരത്തിൽ ജീവൻ ബാല്യവും യൗവനവും വൃദ്ധാവസ്ഥയും അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ, മറ്റൊരു ശരീരത്തിലേക്കും പോകുന്നു. ഇതിൽ ധീരന്മാർ ആശ്ചര്യപ്പെടുന്നില്ല.
മാത്രാസ്പര്ശാസ്തു കൌന്തേയ ശീതോഷ്ണസുഖദുഃഖദാഃ। ആഗമാപായിനോഽനിത്യാസ്താംസ്തിതിക്ഷസ്വ ഭാരത।।2.14।।
കുന്തീപുത്രാ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു ലഭിക്കുന്ന സ്പർശങ്ങൾ തണുപ്പും ചൂടും സുഖവും ദുഃഖവും നൽകുന്നു. അവ വരികയും പോകികയും ചെയ്യുന്ന, സ്ഥിരമല്ലാത്തവയാണ്. അതിനാൽ, ഭാരതപുത്രാ, നീ അവയെ സഹിക്കണം.
യം ഹി ന വ്യഥയന്ത്യേതേ പുരുഷം പുരുഷര്ഷഭ। സമദുഃഖസുഖം ധീരം സോഽമൃതത്വായ കല്പതേ।।2.15।।
പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഈ സുഖദുഃഖങ്ങൾ ആരെയും അലട്ടുന്നില്ലെങ്കിൽ, ആ ധീരൻ അമൃതതയ്ക്ക് യോഗ്യനാണ്.
നാസതോ വിദ്യതേ ഭാവോ നാഭാവോ വിദ്യതേ സതഃ। ഉഭയോരപി ദൃഷ്ടോഽന്തസ്ത്വനയോസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ।।2.16।।
അസത്യം എന്നതിനു യാഥാർത്ഥ്യമായ നിലയില്ല, സത്യം എന്നതിനു ഇല്ലാതാവലില്ല. ഈ രണ്ടിന്റെയും യഥാർത്ഥം തത്വദർശികൾ കണ്ടറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
അവിനാശി തു തദ്വിദ്ധി യേന സര്വമിദം തതമ്। വിനാശമവ്യയസ്യാസ്യ ന കശ്ചിത് കര്തുമര്ഹതി।।2.17।।
എല്ലാം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന അതിനെ നീ അക്ഷയമെന്ന് അറിയണം. ഈ അവിനാശിയെ നശിപ്പിക്കാൻ ആരാലും കഴിയില്ല.
അന്തവന്ത ഇമേ ദേഹാ നിത്യസ്യോക്താഃ ശരീരിണഃ। അനാശിനോഽപ്രമേയസ്യ തസ്മാദ്യുധ്യസ്വ ഭാരത।।2.18।।
ഈ ശരീരങ്ങൾ നശിക്കുന്നവയാണെന്ന് പറയുന്നു, എന്നാൽ അതിൽ ഉള്ള ജീവൻ ശാശ്വതവും അക്ഷയവും അളക്കാൻ കഴിയാത്തതുമാണ്. അതിനാൽ, ഭാരതപുത്രാ, നീ യുദ്ധിക്കണം.
യ ഏനം വേത്തി ഹന്താരം യശ്ചൈനം മന്യതേ ഹതമ്। ഉഭൌ തൌ ന വിജാനീതോ നായം ഹന്തി ന ഹന്യതേ।।2.19।।
ഇതിനെ കൊല്ലുന്നു എന്ന് കരുതുന്നവനും, ഇതു കൊല്ലപ്പെടുന്നു എന്ന് കരുതുന്നവനും രണ്ടുപേരും യാഥാർത്ഥ്യം അറിയുന്നില്ല. ഇതു കൊല്ലുന്നില്ല, കൊല്ലപ്പെടുന്നുമില്ല.
ന ജായതേ മ്രിയതേ വാ കദാചി ന്നായം ഭൂത്വാ ഭവിതാ വാ ന ഭൂയഃ। അജോ നിത്യഃ ശാശ്വതോഽയം പുരാണോ ന ഹന്യതേ ഹന്യമാനേ ശരീരേ।।2.20।।
ഇത് ഒരിക്കലും ജനിക്കുകയോ മരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. ഒരിക്കൽ ഉണ്ടായാൽ, പിന്നെ ഇല്ലാതാകുന്നുമില്ല. ഇത് ജനനമില്ലാത്തതും, ശാശ്വതവും, പുരാതനവുമാണ്. ശരീരം നശിച്ചാലും, ഇത് നശിക്കുന്നില്ല.
വേദാവിനാശിനം നിത്യം യ ഏനമജമവ്യയമ്। കഥം സ പുരുഷഃ പാര്ഥ കം ഘാതയതി ഹന്തി കമ്।।2.21।।
പാർത്താ, ഈ ആത്മാവ് അക്ഷയവും ശാശ്വതവും ജനനമില്ലാത്തതും മാറ്റമില്ലാത്തതുമാണെന്ന് ആരെങ്കിലും അറിയുന്നെങ്കിൽ, അവൻ എങ്ങനെയാണ് ആരെയും കൊല്ലുകയോ കൊല്ലാൻ ഇടയാക്കുകയോ ചെയ്യുക?
വാസാംസി ജീര്ണാനി യഥാ വിഹായ നവാനി ഗൃഹ്ണാതി നരോഽപരാണി। തഥാ ശരീരാണി വിഹായ ജീര്ണാ ന്യന്യാനി സംയാതി നവാനി ദേഹീ।।2.22।।
ഒരു മനുഷ്യൻ പഴയ വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയവ ധരിക്കുന്നതുപോലെ, ജീവൻ പഴയ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയ ശരീരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു.
നൈനം ഛിന്ദന്തി ശസ്ത്രാണി നൈനം ദഹതി പാവകഃ। ന ചൈനം ക്ലേദയന്ത്യാപോ ന ശോഷയതി മാരുതഃ।।2.23।।
ഇതിനെ ആയുധങ്ങൾ വെട്ടാൻ കഴിയില്ല, അഗ്നി ദഹിപ്പിക്കാനും കഴിയില്ല. വെള്ളം ഇതിനെ നനയ്ക്കുകയുമില്ല, കാറ്റ് ഉണക്കുകയും ചെയ്യില്ല.