ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ನಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮಣದ ಆಧಾರ, ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿಯೂ ಅಮೃತಸ್ವರೂಪಿಯಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮದ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಪರಮ ಆನಂದದ ಆಧಾರವೂ ನಾನು. ಅರ್ಜುನ, ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಬೇರುಗಳು ಮೇಲಿರುವುವು, ಶಾಖೆಗಳು ಕೆಳಗಿರುವುವು, ಇದರ ಎಲೆಗಳು ವೇದಮಂತ್ರಗಳು. ಈ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ವೇದಜ್ಞರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ವೃಕ್ಷದ ಶಾಖೆಗಳು ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಹರಡಿವೆ. ಇವುಗಳ ಮೊಗ್ಗುಗಳು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳು. ಅದರ ಬೇರುಗಳು ಕೆಳಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ಮಾನವ ಲೋಕವನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರ ನಿಜವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗದು; ಇದರ ಆದಿ, ಅಂತ್ಯ, ಅಥವಾ ಆಧಾರವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಗದು. ಆದರೆ, ವೈರಾಗ್ಯ ರೂಪವಾದ ಬಲವಾದ ಕತ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಬೇಕು. ಆ ಬಳಿಕ, ಯಾವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದರೆ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ನಾನು ಆ ಆದಿಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುತ್ತೇನೆ, ಯಾರು ಈ ಪ್ರಾಚೀನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲವೋ. ಯಾರು ಹೆಮ್ಮೆಯನ್ನೂ ಮೋಹವನ್ನೂ ತೊರೆದು, ಆಸಕ್ತಿಯ ದೋಷವನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಸದಾ ಆತ್ಮನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಸುಖ-ದುಃಖ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿರುವರೋ, ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಆ ಅವಿನಾಶಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಯಾವುದು ಕೂಡ ಪ್ರಕಾಶಿಸದು; ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದವರೇನು ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ನನ್ನ ಪರಮ ಧಾಮ. ನನ್ನ ಶಾಶ್ವತ ಅಂಶವೇ ಜೀವಿಯಾಗಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸೆಳೆದು, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆಯುವಾಗ ಮತ್ತು ಬಿಡುವಾಗ, ಗಾಳಿಯು ಸುಗಂಧವನ್ನು ತನ್ನೊಡನೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ, ಆತನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ತನ್ನೊಡನೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕಿವಿ, ಕಣ್ಣು, ಚರ್ಮ, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೋಹಿತರಾದವರು ಅವನು ಹೋಗುವಾಗ, ಇರುವಾಗ, ಅನುಭವಿಸುವಾಗ ಅವನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರರು; ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುವುಳ್ಳವರು ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವವರು ಆತ್ಮನಲ್ಲೇ ಅವನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದವರು, ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಅವನನ್ನು ಕಾಣಲಾಗದು. ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಕಾಶವು, ಜಗತ್ತನ್ನೆಲ್ಲ ಬೆಳಗಿಸುವ ಪ್ರಕಾಶವೂ, ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಕಾಶವೂ—all ಅವುಗಳ ಮೂಲ ನಾನು. ಭೂಮಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಪೌಷ್ಯಕಾರಿ ಚಂದ್ರನಾಗಿ, ಸಸ್ಯಗಳಿಗೆ ರಸವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ಜೀವಿಗಳ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಜಠರಾಗ್ನಿಯಾಗಿ, ಉಚ್ಛ್ವಾಸ-ನಿಶ್ವಾಸಗಳೊಂದಿಗೆ, ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಆಹಾರವನ್ನು ಹೀರುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನಿಂದೇ ಸ್ಮೃತಿ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ನಾಶ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದವನು ನಾನೇ; ವೇದಾಂತದ ಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ವೇದಜ್ಞನೂ ನಾನು. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧದ ಜೀವಿಗಳು ಇವೆ: ಕ್ಷರ (ವಿನಾಶಿಯಾಗುವವು) ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ (ಅವಿನಾಶಿ). ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕ್ಷರ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಕ್ಷರ. ಆದರೆ, ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲಿರುವ ಪರಮ ಪುರುಷನು ಇದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವನೇ ಅವಿನಾಶಿ ಪರಮಾತ್ಮ. ನಾನು ಕ್ಷರಕ್ಕೂ ಅಕ್ಷರಕ್ಕೂ ಮೇಲಿರುವುದರಿಂದ, ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪರಮ ಪುರುಷನೆಂದು ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಯಾರು ಮೋಹವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಪರಮ ಪುರುಷನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಿ, ಈ ಗಂಭೀರವಾದ ಗುಪ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನಿನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡವರು ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು: ಭಯರಹಿತತೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧತೆ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ, ದಾನ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಯಜ್ಞ, ಶಾಸ್ತ್ರಪಠಣ, ತಪಸ್ಸು, ಸತ್ಯತೆ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ದೇವೀ ಸ್ವಭಾವದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಹಿಂಸೆ ಇಲ್ಲದೆ ಇರುವಿಕೆ, ಸತ್ಯವಚನ, ಕ್ರೋಧರಹಿತತೆ, ತ್ಯಾಗ, ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿ, ತಪ್ಪು ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆ, ಲೋಭರಹಿತತೆ, ಮೃದುತೆ, ಲಜ್ಜೆ, ಚಂಚಲತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ—ಇವುಗಳೂ ದೇವೀ ಗುಣಗಳೇ. ಧೈರ್ಯ, ಕ್ಷಮೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಶುದ್ಧತೆ, ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಅಹಂಕಾರರಹಿತತೆ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ದೇವೀ ಸ್ವಭಾವದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಆದರೆ, ದ್ವೇಷ, ಅಹಂಕಾರ, ಸ್ವಯಂ ಮಹತ್ವ, ಕ್ರೋಧ, ಕಠೋರತೆ, ಅಜ್ಞಾನ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಅಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ದೈವೀ ಗುಣಗಳು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ; ಅಸುರೀ ಗುಣಗಳು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಪಾಂಡವ, ನೀನು ದೇವೀ ಗುಣಗಳಿಂದ ಜನಿಸಿದ್ದೆ, ದುಃಖಪಡಬೇಡ. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವೀ ಮತ್ತು ಅಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದ ಜೀವಿಗಳು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿವೆ. ದೇವೀ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸಿದೆ; ಈಗ ಅಸುರೀ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕೇಳು. ಅಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದವರು ಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮಗಳ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧತೆ, ಸದುಪಚಾರ, ಸತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವರು ‘ಈ ಜಗತ್ತು ಸತ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆಧಾರವಿಲ್ಲ, ಈಶ್ವರನಿಲ್ಲ; ಕಾಮದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಈ ಜಗತ್ತು ಹುಟ್ಟಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ತಪ್ಪು ದೃಷ್ಟಿಕೋಣವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಸ್ವಯಂ ನಾಶವಾಗಿರುವ, ಅಲ್ಪ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರು ಲೋಕದ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತವಾದ ಆಸೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿ, ದಂಬ, ಅಹಂಕಾರ, ಗರ್ವದಿಂದ ತುಂಬಿ, ತಪ್ಪು ನಂಬಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಶುದ್ಧವಲ್ಲದ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಚಿಂತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಮೃತ್ಯುವಿನವರೆಗೆ ನಿರಂತರ ಚಿಂತೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಭೋಗಾಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದಾರೆ. ನೂರಾರು ಆಶೆಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ ವಶರಾಗಿರುವ ಅವರು, ಅನ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತು ಸಂಪಾದಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಇಂದು ನಾನು ಇದನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ, ನಾಳೆ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆ; ಇದು ನನ್ನದು, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನನ್ನದು ಆಗುವುದು’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಆ ಶತ್ರುವನ್ನು ನಾನು ಕೊಂದಿದ್ದೇನೆ, ಇನ್ನೂ ಇತರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ಪ್ರಭು, ಭೋಗಿಯೂ ಹೌದು, ಸಂಪನ್ನನೂ ಬಲಿಷ್ಠನೂ ಸುಖಿಯೂ ಹೌದು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ನಾನು ಶ್ರೀಮಂತನು, ಉನ್ನತ ಕುಲದವನು; ನನಗೆ ಸಮಾನ ಯಾರು? ನಾನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ದಾನ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಆನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿ, ಅನೇಕ ಚಿಂತೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡು, ಕಾಮಭೋಗದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುವ ಅವರು, ಅಶುಚಿ ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ವಿರೋಧಾಭಾಸದ ಚಿಂತನೆಗಳಿಂದ ಚಿಂತಿತರಾಗಿರುವ ಅವರು, ಮೋಹದ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡು, ಕಾಮಭೋಗದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುವ ಅವರು, ಅಶುಚಿ ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಯಂ ಶ್ಲಾಘನೆ, ಹಠ, ಗರ್ವ, ಸಂಪತ್ತಿನ ಮದದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಅವರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗಾಗಿ, ನಿಯಮವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ದಂಬದಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಹಂಕಾರ, ಬಲ, ಗರ್ವ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡು, ತಮ್ಮದೇ ದೇಹದಲ್ಲಿಯೂ ಪರರ ದೇಹದಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವ ಅವರು, ದ್ವೇಷದಿಂದ ತುಂಬಿರುವರು. ಇಂತಹ ದ್ವೇಷಪೂರ್ಣ, ಕ್ರೂರ, ಮಾನವರಲ್ಲಿಯೇ ಹೀನರಾದ ಅವರನ್ನು ನಾನು ಸದಾ ಅಸುರೀ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟ ಜನ್ಮಗಳಿಗೆ ಹಾಕುತ್ತೇನೆ.” ಈ ರೀತಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ವ, ಜೀವಿಯ ಸ್ವರೂಪ, ದೇವೀ ಮತ್ತು ಅಸುರೀ ಗುಣಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದನು.