ಭಗವಂತ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: "ಪಾರ್ಥ, ಈ ದೇಹವನ್ನು 'ಕ್ಷೇತ್ರ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಅರಿತವನು 'ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ' ಎಂದು ತಿಳುವಳಿಕೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನಾಗಿ ನಾನೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿ, ಭಾರತ. ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಜ್ಞಾನವೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದರೆ ಏನು? ಇದರ ಸ್ವಭಾವ, ರೂಪಾಂತರಗಳು, ಮೂಲ ಹಾಗೂ ಪರಿಣಾಮಗಳೆಲ್ಲಾ ನಾನು ಸಣ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ಇದನ್ನು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವೇದಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಅಹಂಕಾರ, ಬುದ್ಧಿ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಆಸೆ, ದ್ವೇಷ, ಸುಖ, ದುಃಖ, ಶರೀರದ ಸಂಯೋಜನೆ, ಚೇತನ, ಸ್ಥೈರ್ಯ—ಇವುಗಳೂ ಕ್ಷೇತ್ರದ ರೂಪಾಂತರಗಳಾಗಿವೆ. ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ humility (ವಿನಯ), straightforwardness (ಸರಳತೆ), ahimsa (ಅಹಿಂಸೆ), kṣānti (ಕ್ಷಮೆ), ārjavam (ನೈಜತೆ), ಆಚಾರ್ಯ ಸೇವನೆ, ಶುದ್ಧತೆ, ಸ್ಥಿರತೆ, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ ಇವೆ. ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ, ಅಹಂಕಾರದ ಅಭಾವ, ಜನನ, ಮರಣ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ರೋಗಗಳ ದೋಷದ ದೃಷ್ಟಿ, ಬಂಧನರಹಿತತೆ, ಪುತ್ರ, ಪತ್ನಿ, ಮನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಅಸಕ್ತತೆ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ, ನಿರಂತರ ಏಕಾಗ್ರ ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಏಕಾಂತ ಪ್ರೀತಿ, ಜನಸಮೂಹದ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ, ತತ್ತ್ವದ ಅರಿವು—ಇವು ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಅಜ್ಞಾನ. ಈಗ ನಾನು ಹೇಳುವೆನು—ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದರೆ ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಆದ್ಯಂತವಿಲ್ಲದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಅದನ್ನು ಸತ್ತೆ ಅಥವಾ ಅಸತ್ತೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗದು. ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೈಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಕಣ್ಣು, ತಲೆ, ಮುಖಗಳಿಂದ, ಕಿವಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, ಸರ್ವತ್ರವೂ ಇದೆ. ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಸಕ್ತವಾಗಿ, ನಿರ್ಗುಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು. ಅದು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಒಳಗೆ ಹೊರಗೆ ಇದೆ; ಚಲಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದಾದರೂ ಅಚಲ; ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದರಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ದೂರದಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವಂತೆ. ಅದು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಭಜಿತವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೂ ವಿಭಜಿತವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಧಾರ, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಹಿಂಪಡೆಯುವ ಶಕ್ತಿ. ಅದು ಎಲ್ಲ ಬೆಳಕಿಗೂ ಬೆಳಕು, ಅಂಧಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಪಾರಾದದ್ದು; ಅದು ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞಾನಪದಾರ್ಥ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗುವುದು; ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೀಯನ್ನು ಸಣ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದೆ; ಇದನ್ನು ತಿಳಿದ ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಇಬ್ಬರೂ ಆದಿಯಿಲ್ಲದೆ ಇವೆ; ಎಲ್ಲ ರೂಪಾಂತರಗಳು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಕಾರಣ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತೃತ್ವಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ಪುರುಷನು ಅನುಭವಕ್ಕೆ—ಸುಖ ದುಃಖಕ್ಕೆ—ಕಾರಣ. ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಾಕ್ಷಿ, ಅನುಮೋದಕ, ಭರ್ತಾ, ಭೋಕ್ತಾ, ಮಹೇಶ್ವರ, ಪರಮಾತ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಹೇಗೆ ಬದುಕಿದರೂ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ಧ್ಯಾನಮಾರ್ಗದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಿಂದ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಕರ್ಮಮಾರ್ಗದಿಂದ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯದೆ, ಇತರರಿಂದ ಕೇಳಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಅವರೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ಜೀವಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೋ, ಚಲಿಸುವದೋ, ಅಚಲವಾಗಿರುವದೋ, ಪಾರ್ಥ, ಅದು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುವವನು, ನಾಶವಂತರಲ್ಲಿ ಅವಿನಾಶಿಯನ್ನು ನೋಡುವವನು, ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೇವರನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡಿದವನು ಆತ್ಮದಿಂದ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನೇ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಯಾವನು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಆತ್ಮನು ಕರ್ತೃ ಅಲ್ಲವೆಂದು ನೋಡುವನೋ ಅವನು ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಭೇದರೂಪ ಜೀವಿಗಳು ಒಂದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದಲೇ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿತವನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಆದಿಯಿಲ್ಲದ, ನಿರ್ಗುಣವಾದುದರಿಂದ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ; ದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ, ಮಾಲಿನ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆಕಾಶವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದರಿಂದ ಮಾಲಿನ್ಯವಾಗದಂತೆ, ಆತ್ಮವೂ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇದ್ದರೂ ಮಾಲಿನ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಸೂರ್ಯನು ಈ ಜಗತ್ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬೆಳಗುವಂತೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುವಿನಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು, ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡುವರೋ, ಅವರು ಪರಮವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದರು: ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರು ನನ್ನಂತಾಗುತ್ತಾರೆ; ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಲಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಯೋನಿಯೇ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮ; ಅದರಲ್ಲಿ ನಾನು ಬೀಜವನ್ನು ಇಡುತ್ತೇನೆ. ಅದರಿಂದ, ಭಾರತ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಹುಟ್ಟು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವ ರೂಪಗಳಾದರೂ ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆಯೋ, ಅವುಗಳ ಯೋನಿಯು ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮ, ನಾನು ಬೀಜದಾತ. ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್ಸು, ತಮಸ್ಸು—ಇವು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಗುಣಗಳು; ಅವು ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಆತ್ಮನನ್ನು ದೇಹಕ್ಕೆ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಶುದ್ಧವಾದುದರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ರೋಗರಹಿತ; ಆದರೆ ಅದು ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ, ಪಾಪರಹಿತನೇ." ಹೀಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಪುರುಷ, ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಪರಮಾತ್ಮನ ವೈಭವವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು.