ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ಅರ್ಜುನ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಅಪಾರ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಸದಾ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವವರು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಏಕಮೇಕರಾಗಿರುವವರೆಂದು ನಾನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ, ಅವ್ಯಯನಾದ, ನಿರ್ವಚನಾತೀತನಾದ, ಅವ್ಯಕ್ತನಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ, ಗ್ರಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯನಾದ, ಸ್ಥಿರನಾದ, ಚಲಿಸದ, ಶಾಶ್ವತನಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹವರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮಭಾವದಿಂದಿರುವವರು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವರು—ಈವರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಅವ್ಯಕ್ತನಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡವರ ಪಥವು ದೇಹಧಾರಿಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದೆ, ಈ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಯಾರು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ನನ್ನನ್ನು ಪರಮ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವರೋ, ಅವರ ಮನಸ್ಸು ನನಗೆ ಲೀನವಾದಾಗ, ನಾನು ಅವರನ್ನು ಮರಣ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಸಾರ ಸಾಗರದಿಂದ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ, ಪಾರ್ಥಾ. ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸು, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇಡು; ಆಗ ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೆ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡು, ಧನಂಜಯ. ಅಭ್ಯಾಸವೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ನನ್ನಿಗಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸು; ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನೀನು ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವೆ. ಇದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು, ಸಮಚಿತ್ತನಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಫಲವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ಜ್ಞಾನವು ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಧ್ಯಾನವು ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಫಲತ್ಯಾಗವು ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ—ಈ ಫಲತ್ಯಾಗದ ನಂತರ ಶಾಂತಿ ತಕ್ಷಣವೇ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗೂ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ನೇಹಪರ, ದಯಾಳು, ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದಿರುವವರು, ಕ್ಷಮಾಶೀಲರಾದವರು—ಇಂತಹ ಭಕ್ತನಿಗೆ ನಾನು ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ. ಸದಾ ತೃಪ್ತನಾಗಿ, ಆತ್ಮ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ, ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಭಕ್ತನು ನನಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯನು. ಜಗತ್ತಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವವನೂ ಅಲ್ಲ, ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ತೊಂದರೆ ಅನುಭವಿಸುವವನೂ ಅಲ್ಲ, ಹರ್ಷ, ದ್ವೇಷ, ಭಯ, ಚಿಂತೆಗಳಿಲ್ಲದವನೂ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು. ಯಾರು ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಶುದ್ಧಸ್ವಭಾವದಿಂದ, ಚತುರನಾಗಿ, ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲದೆ, ದುಃಖದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವನೂ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು. ಯಾರು ಹರ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದುಃಖಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆಸೆಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಶುಭ-ಅಶುಭ ಎರಡನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿರುವವನೂ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು. ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ, ಗೌರವ-ಅಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ, ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಇರುವವರು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯರು. ಪ್ರಶಂಸೆ-ನಿಂದನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ, ಮೌನ, ಬಂದದ್ದನ್ನು ತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರು, ನಿಶ್ಚಲ ಮನಸ್ಸು ಹೊಂದಿರುವವರು, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿರುವವರು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರು. ಈ ಅಮೃತ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ, ನನ್ನನ್ನು ಪರಮವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಾಲಿಸುವವರು ನನಗೆ ಅತಿ ಪ್ರಿಯರು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಅರ್ಜುನನು, “ಹೇ ಕೇಶವ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ, ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯ—ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ,” ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: “ಈ ದೇಹವನ್ನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಕುಂತೀಪುತ್ರಾ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾಗಿರುವವನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೋ, ಭಾರತ. ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ನಾನು ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಏನು? ಅದರ ಸ್ವಭಾವ, ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು, ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಗಳು ಯಾವುವು? ಇವುಗಳನ್ನು ನನಗಿಂದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಕೇಳು. ಇದನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಹಲವಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಭಿನ್ನ ವೇದಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ, ತಾತ್ತ್ವಿಕವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಅಹಂಕಾರ, ಬುದ್ಧಿ, ಅವ್ಯಕ್ತ; ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಮನಸ್ಸು, ಐದು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಸುಖ, ದುಃಖ, ಶರೀರದ ಸಮೂಹ, ಚೇತನತೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ—ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು. ವಿನಯ, ಸತ್ಯವಚನ, ಅಹಿಂಸೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಸರಳತೆ, ಗುರುಭಕ್ತಿಯು, ಶುದ್ಧತೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ—ಇವೆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ. ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಜನ್ಮ, ಮರಣ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ರೋಗಗಳ ದೋಷವನ್ನು ನೋಡುವುದು; ಬಂಧು, ಗೃಹ, ಪುತ್ರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಶುಭ-ಅಶುಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದಿರುವುದು; ನಿರಂತರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಇರುವುದು; ಏಕಾಂತವನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವುದು, ಜನಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು; ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ, ತತ್ತ್ವದ ಅರಿವಿನ ದೃಷ್ಟಿ—ಇವೆ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದವು ಅಜ್ಞಾನ. ಈಗ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ಜ್ಞೇಯವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ಇದನ್ನು ತಿಳಿದರೆ ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯ: ಅದು ಆದಿಯಿಲ್ಲದ, ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಇದನ್ನು ಸತ್ತೆ ಅಥವಾ ಅಸತ್ತೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗದು. ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ತಲೆಗಳು, ಮುಖಗಳು, ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳಂತೆ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ಇರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಗುಣರಹಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಗುಣಗಳ ಅನುಭವಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಇದೆ; ಚಲಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ್ದರಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯ; ದೂರದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವಿಭಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಿಭಜಿತವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಹಿಂಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾಶಗಳಿಗೂ ಮೂಲವಾದ ಪ್ರಕಾಶ, ಅಂಧಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಪರಮ; ಇದು ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞೇಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪಡೆಯಬಹುದಾದದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಯಿತು; ಇದನ್ನು ಅರಿತ ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಮತ್ತು ಪುರುಷನು ಎರಡೂ ಆದಿಯಿಲ್ಲದವುಗಳೆಂದು ತಿಳಿ; ಎಲ್ಲ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿವೆ. ಕಾರಣ, ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃಭಾವಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಕಾರಣ; ಪುರುಷನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಕಾರಣನಾಗಿರುವನು.