જ્ઞાનં જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતા ત્રિવિધા કર્મચોદના।કરણં કર્મ કર્તેતિ ત્રિવિધઃ કર્મસંગ્રહઃ।।18.18।।
જ્ઞાન, જાણવાનું અને જાણનાર—આ ત્રણ કર્મ માટે પ્રેરણા છે; સાધન, કર્મ અને કરનાર—આ ત્રણ કર્મના ભાગરૂપ છે.
જ્ઞાનં કર્મ ચ કર્તા ચ ત્રિધૈવ ગુણભેદતઃ।પ્રોચ્યતે ગુણસંખ્યાને યથાવચ્છૃણુ તાન્યપિ।।18.19।।
જ્ઞાન, કર્મ અને કરનાર—ગુણોના ભેદથી ત્રણ પ્રકારના કહેવાય છે; હવે એ વિશે સાચું સાંભળ.
સર્વભૂતેષુ યેનૈકં ભાવમવ્યયમીક્ષતે।અવિભક્તં વિભક્તેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ સાત્ત્વિકમ્।।18.20।।
જે જ્ઞાનથી સર્વ જીવમાં એક અવિનાશી તત્વને જુએ છે, વિભાજન હોવા છતાં અખંડરૂપે, એ જ્ઞાનને સાત્ત્વિક જાણ.
પૃથક્ત્વેન તુ યજ્જ્ઞાનં નાનાભાવાન્પૃથગ્વિધાન્।વેત્તિ સર્વેષુ ભૂતેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ રાજસમ્।।18.21।।
પણ જે જ્ઞાનથી સર્વ જીવમાં અલગ અલગ સ્વરૂપ અને પ્રકાર જુએ છે, એ જ્ઞાન રાજસ ગણાય છે.
યત્તુ કૃત્સ્નવદેકસ્મિન્કાર્યે સક્તમહૈતુકમ્।અતત્ત્વાર્થવદલ્પં ચ તત્તામસમુદાહૃતમ્।।18.22।।
પણ જે જ્ઞાન માત્ર એક જ બાબતમાં આસક્ત છે, કારણ વિના, અસત્ય અને તુચ્છ છે, એ જ્ઞાન તામસ કહેવાય છે.
નિયતં સઙ્ગરહિતમરાગદ્વેષતઃ કૃતમ્।અફલપ્રેપ્સુના કર્મ યત્તત્સાત્ત્વિકમુચ્યતે।।18.23।।
નક્કી કરેલું, આસક્તિ વિના, રાગ-દ્વેષથી રહિત અને ફળની ઈચ્છા વિના જે કર્મ થાય છે, એ સાત્ત્વિક કહેવાય છે.
યત્તુ કામેપ્સુના કર્મ સાહઙ્કારેણ વા પુનઃ।ક્રિયતે બહુલાયાસં તદ્રાજસમુદાહૃતમ્।।18.24।।
પણ જે કર્મ ફળની ઇચ્છાથી, અહંકારથી કે ભારે મહેનતથી કરવામાં આવે છે, એ રાજસ કહેવાય છે.
અનુબન્ધં ક્ષયં હિંસામનપેક્ષ્ય ચ પૌરુષમ્।મોહાદારભ્યતે કર્મ યત્તત્તામસમુચ્યતે।।18.25।।
જે કર્મ મૂર્ખતાથી, પરિણામ, નુકસાન, હિંસા કે પોતાની શક્તિની ચિંતા કર્યા વિના કરવામાં આવે છે, એ તામસ કહેવાય છે.
મુક્તસઙ્ગોઽનહંવાદી ધૃત્યુત્સાહસમન્વિતઃ।સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્નિર્વિકારઃ કર્તા સાત્ત્વિક ઉચ્યતે।।18.26।।
જે કર્મમાં આસક્તિ ન હોય, 'હું કરું છું' એવો અભિમાન ન હોય, ધીરજ અને ઉત્સાહથી ભરપૂર હોય, સફળતા કે નિષ્ફળતામાં મન અડગ રહે, એવો કર્મકર્તા સાત્ત્વિક કહેવાય છે.
રાગી કર્મફલપ્રેપ્સુર્લુબ્ધો હિંસાત્મકોઽશુચિઃ।હર્ષશોકાન્વિતઃ કર્તા રાજસઃ પરિકીર્તિતઃ।।18.27।।
જેને કામના વધારે હોય, કર્મના ફળની ઇચ્છા હોય, લોભી, હિંસક, અશુદ્ધ અને સુખ-દુઃખમાં હંમેશા હલનચલન થાય, એવો કર્મકર્તા રાજસ કહેવાય છે.
અયુક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્તબ્ધઃ શઠો નૈષ્કૃતિકોઽલસઃ।વિષાદી દીર્ઘસૂત્રી ચ કર્તા તામસ ઉચ્યતે।।18.28।।
જે અયોગ્ય, મુર્ખ, અહંકારી, કપટી, દુષ્ટ, આળસી, નિરાશ અને કામમાં વિલંબ કરનાર હોય, એવો કર્મકર્તા તામસ કહેવાય છે.
બુદ્ધેર્ભેદં ધૃતેશ્ચૈવ ગુણતસ્ત્રિવિધં શ્રૃણુ।પ્રોચ્યમાનમશેષેણ પૃથક્ત્વેન ધનઞ્જય।।18.29।।
હે ધનંજય, હવે બુદ્ધિ અને ધીરજના ગુણ પ્રમાણેના ત્રણ પ્રકારને, હું તને સંપૂર્ણ અને અલગ-અલગ રીતે સમજાવું છું, એ સાંભળ.
પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ કાર્યાકાર્યે ભયાભયે।બન્ધં મોક્ષં ચ યા વેત્તિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી।।18.30।।
હે પાર્થ, જે બુદ્ધિ કર્મ અને અકર્મ, કરવાનું અને ન કરવાનું, ભય અને નિર્ભયતા, બંધન અને મુક્તિ બધું સાચે ઓળખે છે, એ બુદ્ધિ સાત્ત્વિક છે.
યયા ધર્મમધર્મં ચ કાર્યં ચાકાર્યમેવ ચ।અયથાવત્પ્રજાનાતિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ રાજસી।।18.31।।
હે પાર્થ, જે બુદ્ધિ ધર્મ-અધર્મ, કરવાનું-ન કરવાનું સાચી રીતે ઓળખતી નથી, એ બુદ્ધિ રાજસી છે.
અધર્મં ધર્મમિતિ યા મન્યતે તમસાઽઽવૃતા।સર્વાર્થાન્વિપરીતાંશ્ચ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ તામસી।।18.32।।
હે પાર્થ, જે બુદ્ધિ અંધકારથી ઢંકાઈ ગઈ છે અને અધર્મને ધર્મ માને છે, તથા દરેક વસ્તુને ઉલટાં રીતે સમજાવે છે, એ બુદ્ધિ તામસી કહેવાય છે.
ધૃત્યા યયા ધારયતે મનઃપ્રાણેન્દ્રિયક્રિયાઃ।યોગેનાવ્યભિચારિણ્યા ધૃતિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી।।18.33।।
હે પાર્થ, જે અડગ યોગથી મન, શ્વાસ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને મજબૂતીથી ધારણ કરે છે, એવી ધીરજ સાત્ત્વિક છે.
યયા તુ ધર્મકામાર્થાન્ ધૃત્યા ધારયતેઽર્જુન।પ્રસઙ્ગેન ફલાકાઙ્ક્ષી ધૃતિઃ સા પાર્થ રાજસી।।18.34।।
હે અર્જુન, જે ધીરજથી માણસ ધર્મ, કામ અને અર્થને ફળની આશા સાથે ધારણ કરે છે, એ ધીરજ રાજસી છે.
યયા સ્વપ્નં ભયં શોકં વિષાદં મદમેવ ચ।ન વિમુઞ્ચતિ દુર્મેધા ધૃતિઃ સા પાર્થ તામસી।।18.35।।
હે પાર્થ, જે દુર્બુદ્ધિ માણસ સ્વપ્ન, ભય, શોક, નિરાશા અને અહંકારને છોડતો નથી, એવી ધીરજ તામસી કહેવાય છે.
સુખં ત્વિદાનીં ત્રિવિધં શ્રૃણુ મે ભરતર્ષભ।અભ્યાસાદ્રમતે યત્ર દુઃખાન્તં ચ નિગચ્છતિ।।18.36।।
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, હવે ત્રણે પ્રકારના સુખ વિશે સાંભળ. જે સુખ અભ્યાસથી મળે છે અને દુઃખનો અંત લાવે છે, જે શરૂઆતમાં તો ઝેર જેવું લાગે છે પણ અંતે અમૃત જેવું થાય છે, એવું સુખ સાત્ત્વિક કહેવાય છે, જે આત્માની શાંતિથી જન્મે છે.
યત્તદગ્રે વિષમિવ પરિણામેઽમૃતોપમમ્।તત્સુખં સાત્ત્વિકં પ્રોક્તમાત્મબુદ્ધિપ્રસાદજમ્।।18.37।।
જે સુખ શરૂઆતમાં ઝેર જેવું લાગે છે પણ અંતે અમૃત જેવું થાય છે, એ સુખ સાત્ત્વિક કહેવાય છે, જે આત્માની પ્રસન્નતાથી થાય છે.
વિષયેન્દ્રિયસંયોગાદ્યત્તદગ્રેઽમૃતોપમમ્।પરિણામે વિષમિવ તત્સુખં રાજસં સ્મૃતમ્।।18.38।।
ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના સંયોગથી જે સુખ શરૂઆતમાં અમૃત જેવું લાગે છે પણ અંતે ઝેર જેવું થાય છે, એ સુખ રાજસ કહેવાય છે.
યદગ્રે ચાનુબન્ધે ચ સુખં મોહનમાત્મનઃ।નિદ્રાલસ્યપ્રમાદોત્થં તત્તામસમુદાહૃતમ્।।18.39।।
જે સુખ શરૂઆતમાં અને અંતે આત્માને મોહમાં નાખે છે, અને જે સુખ ઊંઘ, આળસ અને બેદરકારીથી થાય છે, એ તામસ કહેવાય છે.
ન તદસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા પુનઃ।સત્ત્વં પ્રકૃતિજૈર્મુક્તં યદેભિઃ સ્યાત્િત્રભિર્ગુણૈઃ।।18.40।।
પૃથ્વી પર કે સ્વર્ગમાં દેવતાઓમાં પણ એવું કોઈ જીવ નથી, જે પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થયેલા આ ત્રણ ગુણોથી મુક્ત હોય.
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ પરંતપ।કર્માણિ પ્રવિભક્તાનિ સ્વભાવપ્રભવૈર્ગુણૈઃ।।18.41।।
હે પરંતપ, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રના કર્મો તેમના સ્વભાવથી ઉત્પન્ન થયેલા ગુણો પ્રમાણે વિભાજિત છે.
શમો દમસ્તપઃ શૌચં ક્ષાન્તિરાર્જવમેવ ચ।જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાસ્તિક્યં બ્રહ્મકર્મ સ્વભાવજમ્।।18.42।।
શાંતિ, ઇન્દ્રિયદમન, તપ, પવિત્રતા, ક્ષમા, સીધાઈ, જ્ઞાન, વિજ્ઞાન અને શ્રદ્ધા — આ બધું બ્રાહ્મણના સ્વભાવજન્ય કર્મ છે.
શૌર્યં તેજો ધૃતિર્દાક્ષ્યં યુદ્ધે ચાપ્યપલાયનમ્।દાનમીશ્વરભાવશ્ચ ક્ષાત્રં કર્મ સ્વભાવજમ્।।18.43।।
શૌર્ય, તેજ, ધીરજ, કુશળતા, યુદ્ધમાં ન ભાગવું, દાન અને શાસન કરવાની ભાવના — આ બધું ક્ષત્રિયના સ્વભાવજન્ય કર્મ છે.
કૃષિગૌરક્ષ્યવાણિજ્યં વૈશ્યકર્મ સ્વભાવજમ્।પરિચર્યાત્મકં કર્મ શૂદ્રસ્યાપિ સ્વભાવજમ્।।18.44।।
ખેતરનું કામ, ગાયોની સંભાળ અને વેપાર – આ બધું વૈશ્યનો સ્વભાવજન્ય ધર્મ છે. અને સેવા કરવું, એ શૂદ્રનો સ્વભાવજન્ય ધર્મ છે.
સ્વે સ્વે કર્મણ્યભિરતઃ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ।સ્વકર્મનિરતઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્છૃણુ।।18.45।।
પોતાના કર્મમાં મન લગાવનાર માણસ પૂર્ણતા પામે છે. પોતાનું કામ કરનાર કેવી રીતે સિદ્ધિ મેળવે છે, એ હું તને સમજાવું છું.
યતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદં તતમ્।સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ।।18.46।।
જેમાંથી બધા જીવ પ્રગટે છે અને જે સર્વત્ર વ્યાપી છે, એ પરમાત્માને પોતાના કર્મ દ્વારા પૂજવાથી મનુષ્ય પૂર્ણતા પામે છે.
શ્રેયાન્સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્।સ્વભાવનિયતં કર્મ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્।।18.47।।
પોતાનો ધર્મ ભલે ઓછો હોય, પણ બીજાના સારી રીતે કરેલા ધર્મ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે. પોતાનાં સ્વભાવ પ્રમાણે કામ કરવાથી પાપ લાગતું નથી.