અસુરીં યોનિમાપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ।મામપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્યધમાં ગતિમ્।।16.20।।
આવી અસુર યોનિમાં જન્મ લઈને, મોહમાં ફસાઈને, જન્મ પછી જન્મ મારે સુધી પહોંચી શકતા નથી અને પછી સૌથી નીચી ગતિ મેળવે છે.
ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમાત્મનઃ।કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભસ્તસ્માદેતત્ત્રયં ત્યજેત્।।16.21।।
નરક તરફ લઈ જતાં ત્રણ દ્વાર છે—ઇચ્છા, ક્રોધ અને લોભ. આ ત્રણે આત્માનો નાશ કરે છે; તેથી, આ ત્રણેને છોડવું જોઈએ.
એતૈર્વિમુક્તઃ કૌન્તેય તમોદ્વારૈસ્ત્રિભિર્નરઃ।આચરત્યાત્મનઃ શ્રેયસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્।।16.22।।
હે કુંતીપુત્ર, જે મનુષ્ય આ અંધકારના ત્રણ દ્વારોથી મુક્ત થાય છે, તે પોતાનું કલ્યાણ કરે છે અને પછી સર્વોચ્ચ ગતિ પામે છે.
યઃ શાસ્ત્રવિધિમુત્સૃજ્ય વર્તતે કામકારતઃ।ન સ સિદ્ધિમવાપ્નોતિ ન સુખં ન પરાં ગતિમ્।।16.23।।
જે મનુષ્ય શાસ્ત્રના નિયમો છોડીને પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે વર્તે છે, તે ન તો સિદ્ધિ મેળવે છે, ન સુખ, અને ન સર્વોચ્ચ ગતિ.
તસ્માચ્છાસ્ત્રં પ્રમાણં તે કાર્યાકાર્યવ્યવસ્થિતૌ।જ્ઞાત્વા શાસ્ત્રવિધાનોક્તં કર્મ કર્તુમિહાર્હસિ।।16.24।।
આથી, શું કરવું અને શું ન કરવું એ નક્કી કરવા માટે શાસ્ત્ર જ તારો આધાર છે. શાસ્ત્રમાં જે કહેવામાં આવ્યું છે, તે જાણીને અહીં તારે કર્મ કરવું જોઈએ.
અર્જુન ઉવાચયે શાસ્ત્રવિધિમુત્સૃજ્ય યજન્તે શ્રદ્ધયાઽન્વિતાઃ।તેષાં નિષ્ઠા તુ કા કૃષ્ણ સત્ત્વમાહો રજસ્તમઃ।।17.1।।
અર્જુને પૂછ્યું: હે કૃષ્ણ, જે લોકો શ્રદ્ધાપૂર્વક શાસ્ત્રના નિયમો છોડીને પૂજા કરે છે, તેમનો સ્વભાવ કયો છે? શું તે સત્ત્વગુણ છે, રજોગુણ છે કે તમોગુણ છે?
શ્રી ભગવાનુવાચત્રિવિધા ભવતિ શ્રદ્ધા દેહિનાં સા સ્વભાવજા।સાત્ત્વિકી રાજસી ચૈવ તામસી ચેતિ તાં શ્રૃણુ।।17.2।।
ભગવાને કહ્યું: શરીરમાં રહેનારા દરેક મનુષ્યની શ્રદ્ધા ત્રણ પ્રકારની હોય છે—સત્ત્વગુણી, રજોગુણી અને તમોગુણી. એ વિશે હવે સાંભળ.
સત્ત્વાનુરૂપા સર્વસ્ય શ્રદ્ધા ભવતિ ભારત।શ્રદ્ધામયોઽયં પુરુષો યો યચ્છ્રદ્ધઃ સ એવ સઃ।।17.3।।
હે ભારત, દરેક મનુષ્યની શ્રદ્ધા તેના સ્વભાવ પ્રમાણે જ હોય છે. મનુષ્ય શ્રદ્ધાથી જ બનેલો છે; જેમની જેવી શ્રદ્ધા હોય, એ મનુષ્ય એવો જ બને છે.
યજન્તે સાત્ત્વિકા દેવાન્યક્ષરક્ષાંસિ રાજસાઃ।પ્રેતાન્ભૂતગણાંશ્ચાન્યે યજન્તે તામસા જનાઃ।।17.4।।
સત્ત્વગુણી લોકો દેવતાઓની પૂજા કરે છે; રજોગુણી લોકો યક્ષ અને રાક્ષસોની પૂજા કરે છે; અને તમોગુણી લોકો ભૂતપ્રેત અને પિશાચાદિની પૂજા કરે છે.
અશાસ્ત્રવિહિતં ઘોરં તપ્યન્તે યે તપો જનાઃ।દમ્ભાહઙ્કારસંયુક્તાઃ કામરાગબલાન્વિતાઃ।।17.5।।
જે લોકો શાસ્ત્રમાં જણાવ્યા વિના ઘોર તપ કરે છે, અને જેમાં દંભ, અહંકાર, કામના અને આસક્તિ ભરપૂર હોય છે—
કર્ષયન્તઃ શરીરસ્થં ભૂતગ્રામમચેતસઃ।માં ચૈવાન્તઃશરીરસ્થં તાન્વિદ્ધ્યાસુરનિશ્ચયાન્।।17.6।।
એ લોકો પોતાના શરીરમાં રહેલા ભૂતગણને અને મારા પણ શરીરમાં રહેલા સ્વરૂપને દુઃખ આપે છે. એ લોકોને તું અસુરપ્રવૃત્તિવાળા જાણ.
આહારસ્ત્વપિ સર્વસ્ય ત્રિવિધો ભવતિ પ્રિયઃ।યજ્ઞસ્તપસ્તથા દાનં તેષાં ભેદમિમં શ્રૃણુ।।17.7।।
દરેકને ખોરાક પણ ત્રણ પ્રકારનો પ્રિય હોય છે; એ જ રીતે યજ્ઞ, તપ અને દાન પણ ત્રણ પ્રકારના છે. એમાં શું ફરક છે, તે હવે સાંભળ.
આયુઃસત્ત્વબલારોગ્યસુખપ્રીતિવિવર્ધનાઃ।રસ્યાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરા હૃદ્યા આહારાઃ સાત્ત્વિકપ્રિયાઃ।।17.8।।
જે ખોરાક આયુષ્ય, પવિત્રતા, તાકાત, આરોગ્ય, આનંદ અને તૃપ્તિ વધારતા હોય છે, જે સ્વાદિષ્ટ, પૌષ્ટિક, સ્થિર અને મનને ગમતા હોય છે, એ સત્ત્વગુણી લોકોને પ્રિય હોય છે.
કટ્વમ્લલવણાત્યુષ્ણતીક્ષ્ણરૂક્ષવિદાહિનઃ।આહારા રાજસસ્યેષ્ટા દુઃખશોકામયપ્રદાઃ।।17.9।।
જે ખોરાક કડવા, ખાટા, ખારા, ખૂબ જ ગરમ, તીખા, સુકા અને દાહક હોય છે, એ રજોગુણી લોકોને પસંદ પડે છે અને એ દુઃખ, શોક અને રોગ આપે છે.
યાતયામં ગતરસં પૂતિ પર્યુષિતં ચ યત્।ઉચ્છિષ્ટમપિ ચામેધ્યં ભોજનં તામસપ્રિયમ્।।17.10।।
જે ખોરાક વાસી, સ્વાદ વિનાના, દુર્ગંધયુક્ત, સડેલા, બચેલા અને અશુદ્ધ હોય છે, એ તમોગુણી લોકોને પ્રિય હોય છે.
અફલાકાઙ્ક્ષિભિર્યજ્ઞો વિધિદૃષ્ટો ય ઇજ્યતે।યષ્ટવ્યમેવેતિ મનઃ સમાધાય સ સાત્ત્વિકઃ।।17.11।।
જે યજ્ઞ શાસ્ત્રોક્ત રીતે, ફળની ઇચ્છા વિના અને 'આ કરવું જ જોઈએ' એવા નિશ્ચયથી કરવામાં આવે છે, એ સત્ત્વગુણી કહેવાય છે.
અભિસંધાય તુ ફલં દમ્ભાર્થમપિ ચૈવ યત્।ઇજ્યતે ભરતશ્રેષ્ઠ તં યજ્ઞં વિદ્ધિ રાજસમ્।।17.12।।
પણ જે યજ્ઞ ફળની આશાથી કે દેખાડા માટે કરવામાં આવે છે, હે ભારત શ્રેષ્ઠ, એ યજ્ઞને તું રજોગુણી જાણ.
વિધિહીનમસૃષ્ટાન્નં મન્ત્રહીનમદક્ષિણમ્।શ્રદ્ધાવિરહિતં યજ્ઞં તામસં પરિચક્ષતે।।17.13।।
જે યજ્ઞ નિયમ વિરુદ્ધ, પ્રસાદ વિના, મંત્ર વિના, દક્ષિણાવિહોણા અને શ્રદ્ધાવિહોણા હોય છે, એ યજ્ઞને તમોગુણી કહેવાય છે.
દેવદ્વિજગુરુપ્રાજ્ઞપૂજનં શૌચમાર્જવમ્।બ્રહ્મચર્યમહિંસા ચ શારીરં તપ ઉચ્યતે।।17.14।।
દેવ, દ્વિજ, ગુરુ અને જ્ઞાનીની પૂજા, પવિત્રતા, સીધાસરળતા, બ્રહ્મચર્ય અને અહિંસા—આ બધું શરીરનું તપ કહેવાય છે.
અનુદ્વેગકરં વાક્યં સત્યં પ્રિયહિતં ચ યત્।સ્વાધ્યાયાભ્યસનં ચૈવ વાઙ્મયં તપ ઉચ્યતે।।17.15।।
જે વાણી કોઈને દુઃખ ન આપે, સત્ય, મીઠી અને હિતકારી હોય, તેમજ નિયમિત સ્વાધ્યાય અને પાઠ—આ બધું વાણીનું તપ કહેવાય છે.
મનઃપ્રસાદઃ સૌમ્યત્વં મૌનમાત્મવિનિગ્રહઃ।ભાવસંશુદ્ધિરિત્યેતત્તપો માનસમુચ્યતે।।17.16।।
મનનું પ્રસન્નતા, સૌમ્યતા, મૌન, આત્મસંયમ અને ભાવની પવિત્રતા—આ બધું મનનું તપ કહેવાય છે.
શ્રદ્ધયા પરયા તપ્તં તપસ્તત્િત્રવિધં નરૈઃ।અફલાકાઙ્ક્ષિભિર્યુક્તૈઃ સાત્ત્વિકં પરિચક્ષતે।।17.17।।
આ ત્રણ પ્રકારનું તપ, જે મનુષ્યો શ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધાથી અને ફળની ઇચ્છા વિના કરે છે, એ તપને સત્ત્વગુણી કહેવાય છે.
સત્કારમાનપૂજાર્થં તપો દમ્ભેન ચૈવ યત્।ક્રિયતે તદિહ પ્રોક્તં રાજસં ચલમધ્રુવમ્।।17.18।।
માન, સન્માન કે પૂજા માટે કે માત્ર દેખાડા માટે જે તપ કરવામાં આવે છે, તે અહીં રાજસિક, ખોટું અને અસ્થિર ગણાયું છે.
મૂઢગ્રાહેણાત્મનો યત્પીડયા ક્રિયતે તપઃ।પરસ્યોત્સાદનાર્થં વા તત્તામસમુદાહૃતમ્।।17.19।।
મૂર્ખાઈથી, પોતાને દુઃખ આપી કે બીજાને નુકસાન પહોંચાડવા માટે જે તપ કરવામાં આવે છે, તેને તામસિક કહેવાયું છે.
દાતવ્યમિતિ યદ્દાનં દીયતેઽનુપકારિણે।દેશે કાલે ચ પાત્રે ચ તદ્દાનં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્।।17.20।।
‘આ આપવું જ જોઈએ’ એવા ભાવથી, યોગ્ય સમયે, યોગ્ય સ્થળે, યોગ્ય વ્યક્તિને અને કોઈ પરતીફળની આશા વિના જે દાન આપવામાં આવે છે, તે શુદ્ધ દાન કહેવાય છે.
યત્તુ પ્રત્યુપકારાર્થં ફલમુદ્દિશ્ય વા પુનઃ।દીયતે ચ પરિક્લિષ્ટં તદ્દાનં રાજસં સ્મૃતમ્।।17.21।।
પરતીફળની આશા રાખીને, કે કોઈ લાભ માટે, કે મનમાં દુઃખી થઈને જે દાન આપવામાં આવે છે, તે રાજસિક દાન કહેવાય છે.
અદેશકાલે યદ્દાનમપાત્રેભ્યશ્ચ દીયતે।અસત્કૃતમવજ્ઞાતં તત્તામસમુદાહૃતમ્।।17.22।।
અયોગ્ય સમયે, અયોગ્ય વ્યક્તિને, અવમાનના સાથે કે અવગણના કરીને જે દાન આપવામાં આવે છે, તે તામસિક કહેવાય છે.
તત્સદિતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ।બ્રાહ્મણાસ્તેન વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ વિહિતાઃ પુરા।।17.23।।
‘ઔં તત્ સદ્’ — આ ત્રણ શબ્દો બ્રહ્મનું નામ છે; એથી બ્રાહ્મણો, વેદો અને યજ્ઞો પ્રાચીનકાળથી નિર્ધારિત થયા છે.
તસ્માદોમિત્યુદાહૃત્ય યજ્ઞદાનતપઃક્રિયાઃ।પ્રવર્તન્તે વિધાનોક્તાઃ સતતં બ્રહ્મવાદિનામ્।।17.24।।
એથી, બ્રહ્મને જાણનારા લોકો હંમેશાં યજ્ઞ, દાન અને તપ વગેરે કર્મો શરૂ કરતાં પહેલાં ‘ઔં’ ઉચ્ચારે છે.
તદિત્યનભિસન્ધાય ફલં યજ્ઞતપઃક્રિયાઃ।દાનક્રિયાશ્ચ વિવિધાઃ ક્રિયન્તે મોક્ષકાઙ્ક્ષિ।।17.25।।
‘તત્’ શબ્દ ઉચ્ચારીને, કોઈ ફળની ઇચ્છા વિના, મુક્તિ ઇચ્છુક લોકો વિવિધ યજ્ઞ, તપ અને દાનના કર્મો કરે છે.