સત્ત્વાત્સઞ્જાયતે જ્ઞાનં રજસો લોભ એવ ચ।પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતોઽજ્ઞાનમેવ ચ।।14.17।।
સત્ત્વથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, રજસથી માત્ર લાલચ જ જન્મે છે; અને તમસથી અલ્પજ્ઞાન, ભ્રમ અને અજ્ઞાન પેદા થાય છે.
ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ સત્ત્વસ્થા મધ્યે તિષ્ઠન્તિ રાજસાઃ।જઘન્યગુણવૃત્તિસ્થા અધો ગચ્છન્તિ તામસાઃ।।14.18।।
સત્ત્વમાં સ્થિત લોકો ઉપર ચઢે છે, રજસવાળા મધ્યમાં રહે છે અને તમસના ગુણવાળા નીચે જ જાય છે.
નાન્યં ગુણેભ્યઃ કર્તારં યદા દ્રષ્ટાનુપશ્યતિ।ગુણેભ્યશ્ચ પરં વેત્તિ મદ્ભાવં સોઽધિગચ્છતિ।।14.19।।
જ્યારે દ્રષ્ટા ગુણોથી વિભિન્ન કોઈ કર્તા નથી એવું જાણે છે અને ગુણોથી પરે જે છે તેને ઓળખે છે, ત્યારે એ મારા સ્વરૂપને પામે છે.
ગુણાનેતાનતીત્ય ત્રીન્દેહી દેહસમુદ્ભવાન્।જન્મમૃત્યુજરાદુઃખૈર્વિમુક્તોઽમૃતમશ્નુતે।।14.20।।
જે જીવ આ ત્રણેય ગુણોને, જે શરીરથી ઉત્પન્ન થાય છે, પાર કરી જાય છે, તે જન્મ, મરણ, વૃદ્ધાવસ્થા અને દુઃખોથી મુક્ત થઈ અમરત્વ પામે છે.
અર્જુન ઉવાચકૈર્લિંગૈસ્ત્રીન્ગુણાનેતાનતીતો ભવતિ પ્રભો।કિમાચારઃ કથં ચૈતાંસ્ત્રીન્ગુણાનતિવર્તતે।।14.21।।
અર્જુને પૂછ્યું: પ્રભુ, કયા લક્ષણોથી જાણાય કે કોઈ એ ત્રણેય ગુણોને પાર કરી ગયો છે? એનું વર્તન કેવું હોય છે અને એ ત્રણ ગુણોને કેવી રીતે પાર કરે છે?
શ્રી ભગવાનુવાચપ્રકાશં ચ પ્રવૃત્તિં ચ મોહમેવ ચ પાણ્ડવ।ન દ્વેષ્ટિ સમ્પ્રવૃત્તાનિ ન નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ।।14.22।।
ભગવાને કહ્યું: પાંડવ, પ્રકાશ, પ્રવૃત્તિ અને મોહ – એ આવે ત્યારે એ તેમને દ્વેષ કરતો નથી અને જાય ત્યારે ઈચ્છા પણ કરતો નથી.
ઉદાસીનવદાસીનો ગુણૈર્યો ન વિચાલ્યતે।ગુણા વર્તન્ત ઇત્યેવ યોઽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે।।14.23।।
જે ગુણોમાં અડગ રહીને, નિષ્પક્ષની જેમ બેઠો રહે છે અને 'ગુણો જ ક્રિયા કરે છે' એમ જાણીને અચળ રહે છે, તેને ગુણો હલાવી શકતા નથી.
સમદુઃખસુખઃ સ્વસ્થઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ।તુલ્યપ્રિયાપ્રિયો ધીરસ્તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ।।14.24।।
જે દુઃખ-સુખમાં સમાન રહે છે, પોતામાં સ્થિર છે, માટી, પથ્થર અને સોનામાં સમાન ભાવ રાખે છે, પ્રિય અને અપ્રિયમાં સમાન છે, સ્થિર છે અને પોતાની નિંદા-સ્તુતિમાં પણ એકસરખો રહે છે.
માનાપમાનયોસ્તુલ્યસ્તુલ્યો મિત્રારિપક્ષયોઃ।સર્વારમ્ભપરિત્યાગી ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે।।14.25।।
માન-અપમાનમાં જે સમાન રહે છે, મિત્ર અને શત્રુ બંને પ્રત્યે એકસરખો છે, અને બધા આરંભોનો ત્યાગી છે, એવો વ્યક્તિ ગુણાતીત કહેવાય છે.
માં ચ યોઽવ્યભિચારેણ ભક્િતયોગેન સેવતે।સ ગુણાન્સમતીત્યૈતાન્ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે।।14.26।।
જે વ્યક્તિ અવિચલ ભક્તિથી મને ભજવે છે, એ આ ત્રણેય ગુણોને પાર કરી બ્રહ્મરૂપ થવા યોગ્ય બને છે.
બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાઽહમમૃતસ્યાવ્યયસ્ય ચ।શાશ્વતસ્ય ચ ધર્મસ્ય સુખસ્યૈકાન્તિકસ્ય ચ।।14.27।।
કારણ કે હું જ બ્રહ્મનું આધારસ્થાન છું, અમર અને અવિનાશીનું પણ, શાશ્વત ધર્મ અને પરમ આનંદનું પણ આધાર હું જ છું.
શ્રી ભગવાનુવાચઊર્ધ્વમૂલમધઃશાખમશ્વત્થં પ્રાહુરવ્યયમ્।છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ યસ્તં વેદ સ વેદવિત્।।15.1।।
ભગવાને કહ્યું: જે વૃક્ષની મૂળ ઉપર છે અને શાખાઓ નીચે છે, જેને અવ્યય અશ્વત્થ કહે છે, અને જેના પર્ણો એટલે કે છંદો છે, એ વૃક્ષને જે જાણે છે, એ વેદજ્ઞાની કહેવાય છે.
અધશ્ચોર્ધ્વં પ્રસૃતાસ્તસ્ય શાખા ગુણપ્રવૃદ્ધા વિષયપ્રવાલાઃ।અધશ્ચ મૂલાન્યનુસન્તતાનિ કર્માનુબન્ધીનિ મનુષ્યલોકે।।15.2।।
એ વૃક્ષની શાખાઓ ઉપર અને નીચે ફેલાઈ છે, ગુણોથી પોષાયેલી છે અને વિષયરૂપ કૂંપળો ધરાવે છે; અને તેની મૂળ નીચે તરફ ફેલાઈ છે, જે કર્મોના બંધનથી મનુષ્યલોકને બાંધે છે.
ન રૂપમસ્યેહ તથોપલભ્યતે નાન્તો ન ચાદિર્ન ચ સંપ્રતિષ્ઠા।અશ્વત્થમેનં સુવિરૂઢમૂલ મસઙ્ગશસ્ત્રેણ દૃઢેન છિત્ત્વા।।15.3।।
આ વૃક્ષનું સાચું રૂપ અહીં દેખાતું નથી, ન તો તેનું અંત છે, ન આરંભ છે, ન આધાર છે; આ મજબૂત મૂળવાળું અશ્વત્થ વૃક્ષ, અસંગતાના દઢ કટારથી કાપવું જોઈએ.
તતઃ પદં તત્પરિમાર્ગિતવ્ય યસ્મિન્ગતા ન નિવર્તન્તિ ભૂયઃ।તમેવ ચાદ્યં પુરુષં પ્રપદ્યે યતઃ પ્રવૃત્તિઃ પ્રસૃતા પુરાણી।।15.4।।
પછી એ પદને શોધવું જોઈએ, જ્યાં પહોંચી ગયા પછી ફરી પાછા આવવું પડતું નથી. હું એ મૂળ પુરુષને શરણું જઉં છું, જ્યાંથી પ્રાચીન પ્રવૃત્તિ વહેતી આવી છે.
નિર્માનમોહા જિતસઙ્ગદોષા અધ્યાત્મનિત્યા વિનિવૃત્તકામાઃ।દ્વન્દ્વૈર્વિમુક્તાઃ સુખદુઃખસંજ્ઞૈ ર્ગચ્છન્ત્યમૂઢાઃ પદમવ્યયં તત્।।15.5।।
જે લોકો અહંકાર અને મોહથી મુક્ત છે, સંગના દોષને જીત્યા છે, આત્મામાં સ્થિર છે, કામનાઓ છોડી દીધી છે, સુખ-દુઃખના દ્વંદ્વોથી છૂટેલા છે, એવા ભ્રમરહિત લોકો એ અવિનાશી પદને પામે છે.
ન તદ્ભાસયતે સૂર્યો ન શશાઙ્કો ન પાવકઃ।યદ્ગત્વા ન નિવર્તન્તે તદ્ધામ પરમં મમ।।15.6।।
એ સ્થાનને ન તો સૂર્ય પ્રકાશિત કરે છે, ન ચંદ્ર, ન અગ્નિ; ત્યાં પહોંચી ગયેલા પાછા ફરતા નથી – એ જ મારું પરમ ધામ છે.
મમૈવાંશો જીવલોકે જીવભૂતઃ સનાતનઃ।મનઃષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિ પ્રકૃતિસ્થાનિ કર્ષતિ।।15.7।।
મારો જ એક અંશ, જે સનાતન છે, જીવરૂપે જીવલોકમાં વસે છે, અને મન તથા છ ઇન્દ્રિયોને, જે પ્રકૃતિમાં સ્થિત છે, પોતાની તરફ ખેંચે છે.
શરીરં યદવાપ્નોતિ યચ્ચાપ્યુત્ક્રામતીશ્વરઃ।ગૃહીત્વૈતાનિ સંયાતિ વાયુર્ગન્ધાનિવાશયાત્।।15.8।।
પ્રભુ જ્યારે કોઈ શરીર મેળવે છે અને જ્યારે તે છોડે છે, ત્યારે એ પોતાના મન અને ઇન્દ્રિયોને પણ સાથે લઈ જાય છે, જેમ પવન સુગંધને તેના સ્ત્રોતમાંથી લઈ જાય છે.
શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમેવ ચ।અધિષ્ઠાય મનશ્ચાયં વિષયાનુપસેવતે।।15.9।।
એ કાન, આંખ, સ્પર્શ, જીભ અને નાક તથા મનમાં રહીને, એ દરેક ઇન્દ્રિયના વિષયોને અનુભવ કરે છે.
ઉત્ક્રામન્તં સ્થિતં વાપિ ભુઞ્જાનં વા ગુણાન્વિતમ્।વિમૂઢા નાનુપશ્યન્તિ પશ્યન્તિ જ્ઞાનચક્ષુષઃ।।15.10।।
મૂઢ લોકો તેને જોઈ શકતા નથી—કે તે કેવી રીતે જાય છે, રહે છે કે ભોગવે છે—પણ જ્ઞાનની આંખ ધરાવતા લોકો તેને જોઈ શકે છે.
યતન્તો યોગિનશ્ચૈનં પશ્યન્ત્યાત્મન્યવસ્થિતમ્।યતન્તોઽપ્યકૃતાત્માનો નૈનં પશ્યન્ત્યચેતસઃ।।15.11।।
યોગમાં પ્રયત્નશીલ લોકો તેને પોતાના અંદર સ્થિત જોઈ શકે છે; પણ જેમનું મન શુદ્ધ નથી અને જેઓ સમજથી વંચિત છે, તેઓ પ્રયત્ન કરે છતાં તેને જોઈ શકતા નથી.
યદાદિત્યગતં તેજો જગદ્ભાસયતેઽખિલમ્।યચ્ચન્દ્રમસિ યચ્ચાગ્નૌ તત્તેજો વિદ્ધિ મામકમ્।।15.12।।
સૂર્યમાં જે તેજ છે અને આખા જગતને પ્રકાશ આપે છે, ચંદ્ર અને અગ્નિમાં જે તેજ છે—એ બધું મારા પોતાનું તેજ છે, એવું જાણ.
ગામાવિશ્ય ચ ભૂતાનિ ધારયામ્યહમોજસા।પુષ્ણામિ ચૌષધીઃ સર્વાઃ સોમો ભૂત્વા રસાત્મકઃ।।15.13।।
હું ધરતીમાં પ્રવેશી, મારી શક્તિથી બધા જીવોને ધરી રાખું છું; અને સોમરૂપ બની, સર્વ ઔષધિઓને રસથી પોષું છું.
અહં વૈશ્વાનરો ભૂત્વા પ્રાણિનાં દેહમાશ્રિતઃ।પ્રાણાપાનસમાયુક્તઃ પચામ્યન્નં ચતુર્વિધમ્।।15.14।।
હું વૈશ્વાનર અગ્નિ બની, સર્વ પ્રાણીઓના શરીરમાં રહું છું; પ્રાણ અને અપાન સાથે, ચાર પ્રકારના અન્નને પાચન કરું છું.
સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સન્નિવિષ્ટો મત્તઃ સ્મૃતિર્જ્ઞાનમપોહનં ચ।વેદૈશ્ચ સર્વૈરહમેવ વેદ્યો વેદાન્તકૃદ્વેદવિદેવ ચાહમ્।।15.15।।
હું સર્વના હૃદયમાં વસું છું; સ્મૃતિ, જ્ઞાન અને વિસ્મૃતિ મારો જ પ્રભાવ છે. સર્વ વેદોમાં હું જ જાણવાનો છું; હું વેદાંતનો રચયિતા અને વેદોને જાણનાર પણ હું જ છું.
દ્વાવિમૌ પુરુષૌ લોકે ક્ષરશ્ચાક્ષર એવ ચ।ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થોઽક્ષર ઉચ્યતે।।15.16।।
આ જગતમાં બે પ્રકારના પુરુષ છે: એક ક્ષર—અર્થાત્ નાશવાન—અને બીજું અક્ષર—અર્થાત્ અવિનાશી. બધા જીવ ક્ષર છે, અને જે અડગ છે, તેને અક્ષર કહે છે.
ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ।યો લોકત્રયમાવિશ્ય બિભર્ત્યવ્યય ઈશ્વરઃ।।15.17।।
પણ ત્રીજું એક ઉત્તમ પુરુષ છે, જેને પરમાત્મા કહે છે; એ અવિનાશી ઈશ્વર ત્રણેય લોકમાં પ્રવેશી, તેમને ધારણ કરે છે.
યસ્માત્ક્ષરમતીતોઽહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ।અતોઽસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ।।15.18।।
કારણ કે હું ક્ષરથી પણ પર છું અને અક્ષરથી પણ ઉત્તમ છું, તેથી હું જગતમાં અને વેદોમાં પુરુષોત્તમ તરીકે પ્રસિદ્ધ છું.
યો મામેવમસમ્મૂઢો જાનાતિ પુરુષોત્તમમ્।સ સર્વવિદ્ભજતિ માં સર્વભાવેન ભારત।।15.19।।
જે વ્યકતિ મારો સાચો સ્વરૂપ જાણે છે અને મોહિત થતો નથી, એ સર્વ જાણનાર બની, સર્વ રીતે મને ભજે છે, હે ભારત.