વક્ત્રાણિ તે ત્વરમાણા વિશન્તિ દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ભયાનકાનિ। કેચિદ્વિલગ્ના દશનાન્તરેષુ સંદૃશ્યન્તે ચૂર્ણિતૈરુત્તમાઙ્ગૈઃ।।11.27।।
બધા જ ઝડપથી તમારા ભયાનક દાંતવાળા મુખોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે; કેટલાક તો તમારા દાંત વચ્ચે ફસાઈને તેમના માથા ચૂર થઈ ગયા છે.
યથા નદીનાં બહવોઽમ્બુવેગાઃ સમુદ્રમેવાભિમુખાઃ દ્રવન્તિ। તથા તવામી નરલોકવીરા વિશન્તિ વક્ત્રાણ્યભિવિજ્વલન્તિ।।11.28।।
જેમ નદીઓના અનેક જળપ્રવાહ સમુદ્ર તરફ દોડી જાય છે, તેમ મનુષ્યલોકના બધા વીર પણ તમારા જ્વલંત મુખોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે.
યથા પ્રદીપ્તં જ્વલનં પતઙ્ગા વિશન્તિ નાશાય સમૃદ્ધવેગાઃ। તથૈવ નાશાય વિશન્તિ લોકા સ્તવાપિ વક્ત્રાણિ સમૃદ્ધવેગાઃ।।11.29।।
જેમ પતંગિયાં તેજસ્વી અગ્નિમાં ઝડપથી દોડી જઈને નાશ પામે છે, તેમ બધા જ લોક પણ ઝડપથી તમારા મુખોમાં જઈને નાશ પામે છે.
લેલિહ્યસે ગ્રસમાનઃ સમન્તા લ્લોકાન્સમગ્રાન્વદનૈર્જ્વલદ્ભિઃ। તેજોભિરાપૂર્ય જગત્સમગ્રં ભાસસ્તવોગ્રાઃ પ્રતપન્તિ વિષ્ણો।।11.30।।
તમે તમારા જ્વલંત મુખોથી ચારેય બાજુના બધા જ લોકોએ ગળી રહ્યા છો; તમારું તેજ આખા જગતને ભરાઈ ગયું છે અને તમારા ભયાનક કિરણો તેને દહાડી રહ્યા છે, હે વિષ્ણુ.
આખ્યાહિ મે કો ભવાનુગ્રરૂપો નમોઽસ્તુ તે દેવવર પ્રસીદ। વિજ્ઞાતુમિચ્છામિ ભવન્તમાદ્યં ન હિ પ્રજાનામિ તવ પ્રવૃત્તિમ્।।11.31।।
મને કહો, તમે આ ભયાનક રૂપમાં કોણ છો? હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તમને વંદન છે; કૃપા કરો. હું તમને મૂળરૂપે ઓળખવા ઈચ્છું છું, કેમ કે તમારી ઈચ્છા શું છે એ મને સમજાતું નથી.
શ્રી ભગવાનુવાચ કાલોઽસ્મિ લોકક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધો લોકાન્સમાહર્તુમિહ પ્રવૃત્તઃ। ઋતેઽપિ ત્વાં ન ભવિષ્યન્તિ સર્વે યેઽવસ્થિતાઃ પ્રત્યનીકેષુ યોધાઃ।।11.32।।
શ્રીભગવાને કહ્યું: હું સમય છું, લોકવિનાશક મહાકાળ, જે અહીં બધાનો નાશ કરવા આવ્યો છું; તારી વિના પણ સામે ઊભેલા બધા યોદ્ધાઓ જીવતા નહીં રહે.
તસ્માત્ત્વમુત્તિષ્ઠ યશો લભસ્વ જિત્વા શત્રૂન્ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સમૃદ્ધમ્। મયૈવૈતે નિહતાઃ પૂર્વમેવ નિમિત્તમાત્રં ભવ સવ્યસાચિન્।।11.33।।
આથી, તું ઊભો થા, યશ પ્રાપ્ત કર, દુશ્મનોને જીત અને સમૃદ્ધ રાજ્ય ભોગવી. એ બધા મારા દ્વારા પહેલેથી જ મર્યા છે; તું તો માત્ર ઉપકરણ છે, હે અર્જુન.
દ્રોણં ચ ભીષ્મં ચ જયદ્રથં ચ કર્ણં તથાઽન્યાનપિ યોધવીરાન્। મયા હતાંસ્ત્વં જહિ મા વ્યથિષ્ઠા યુધ્યસ્વ જેતાસિ રણે સપત્નાન્।।11.34।।
દ્રોણ, ભીષ્મ, જયદ્રથ, કર્ણ અને બીજા વીર યોદ્ધાઓ મારા દ્વારા પહેલેથી જ મર્યા છે; તું તેમને માર, ડરતો નહીં. લડ, તું યુદ્ધમાં દુશ્મનોને જરૂર જીતશે.
સઞ્જય ઉવાચ એતચ્છ્રુત્વા વચનં કેશવસ્ય કૃતાઞ્જલિર્વેપમાનઃ કિરીટી। નમસ્કૃત્વા ભૂય એવાહ કૃષ્ણં સગદ્ગદં ભીતભીતઃ પ્રણમ્ય।।11.35।।
સંજયે કહ્યું: કેશવના આ વચન સાંભળી, કિરીટધારી અર્જુન કંપતો, હાથ જોડીને વંદન કરી, ફરીથી ગદગદ અને ભયભીત અવાજે કૃષ્ણને વારંવાર નમન કરીને બોલ્યો.
અર્જુન ઉવાચ સ્થાને હૃષીકેશ તવ પ્રકીર્ત્યા જગત્ પ્રહૃષ્યત્યનુરજ્યતે ચ। રક્ષાંસિ ભીતાનિ દિશો દ્રવન્તિ સર્વે નમસ્યન્તિ ચ સિદ્ધસઙ્ઘાઃ।।11.36।।
અર્જુને કહ્યું: હે હૃષીકેશ, યોગ્ય છે કે તમારી મહિમા સાંભળી આખું જગત આનંદિત થાય છે અને તમને પ્રેમથી ભજે છે; રાક્ષસો ભયથી દિશાઓમાં ભાગે છે અને બધા સિદ્ધો તમને વંદન કરે છે.
કસ્માચ્ચ તે ન નમેરન્મહાત્મન્ ગરીયસે બ્રહ્મણોઽપ્યાદિકર્ત્રે। અનન્ત દેવેશ જગન્નિવાસ ત્વમક્ષરં સદસત્તત્પરં યત્।।11.37।।
હે મહાન આત્મા, જે બ્રહ્મા કરતાં પણ મહાન છે અને બધાની શરૂઆત કરનાર છે, એવા અનંત, દેવોના સ્વામી અને જગતના નિવાસસ્થાન, તમે અક્ષય છો, સત્ય-અસત્ય અને એ બંનેથી પણ પર છો—તો પછી બધા તમારા ચરણે શા માટે ન વંદન કરે?
ત્વમાદિદેવઃ પુરુષઃ પુરાણ સ્ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્। વેત્તાસિ વેદ્યં ચ પરં ચ ધામ ત્વયા તતં વિશ્વમનન્તરૂપ।।11.38।।
તમે આ જગતના મૂળ દેવ, પ્રાચીન પુરુષ અને સર્વોત્તમ આશ્રય છો. તમે જાણનાર, જાણવાનું અને સર્વોચ્ચ સ્થાન છો. અનંત રૂપધારી, આખું વિશ્વ તમારાથી વ્યાપ્ત છે.
વાયુર્યમોઽગ્નિર્વરુણઃ શશાઙ્કઃ પ્રજાપતિસ્ત્વં પ્રપિતામહશ્ચ। નમો નમસ્તેઽસ્તુ સહસ્રકૃત્વઃ પુનશ્ચ ભૂયોઽપિ નમો નમસ્તે।।11.39।।
તમે વાયુ, યમ, અગ્નિ, વરુણ, ચંદ્ર, પ્રજાપતિ અને પ્રપિતામહ પણ છો. તમને હજાર વાર નમન, ફરીથી અને ફરીથી તમને વંદન.
નમઃ પુરસ્તાદથ પૃષ્ઠતસ્તે નમોઽસ્તુ તે સર્વત એવ સર્વ। અનન્તવીર્યામિતવિક્રમસ્ત્વં સર્વં સમાપ્નોષિ તતોઽસિ સર્વઃ।।11.40।।
તમને આગળથી અને પાછળથી નમન, દરેક તરફથી તમને વંદન, હે સર્વવ્યાપક! તમારી શક્તિ અનંત છે, પરાક્રમ અપરંપાર છે. તમે બધું વ્યાપી રહેલા છો, એટલે તમે બધામાં રહેલા છો.
સખેતિ મત્વા પ્રસભં યદુક્તં હે કૃષ્ણ હે યાદવ હે સખેતિ। અજાનતા મહિમાનં તવેદં મયા પ્રમાદાત્પ્રણયેન વાપિ।।11.41।।
મિત્ર સમજીને, 'હે કૃષ્ણ, હે યાદવ, હે મિત્ર' એમ જે કંઈ હું ઉતાવળમાં બોલી ગયો, અને તમારી મહિમા જાણ્યા વિના, અજ્ઞાનતા કે પ્રેમવશ, ભૂલથી કહ્યું.
યચ્ચાવહાસાર્થમસત્કૃતોઽસિ વિહારશય્યાસનભોજનેષુ। એકોઽથવાપ્યચ્યુત તત્સમક્ષં તત્ક્ષામયે ત્વામહમપ્રમેયમ્।।11.42।।
મજાકમાં, રમતમાં, આરામ કરતી વખતે, બેઠા-ખાતા, એકલા કે બીજાની હાજરીમાં, હે અચ્યૂત, મેં તમને જે અશ્રદ્ધાપૂર્વક વર્તન કર્યું હોય, એ બધું માટે, હે અપરિમિત, હું તમારી માફી માગું છું.
પિતાસિ લોકસ્ય ચરાચરસ્ય ત્વમસ્ય પૂજ્યશ્ચ ગુરુર્ગરીયાન્। ન ત્વત્સમોઽસ્ત્યભ્યધિકઃ કુતોઽન્યો લોકત્રયેઽપ્યપ્રતિમપ્રભાવ।।11.43।।
તમે ચાલતા-અચલ સર્વ જગતના પિતા છો, પૂજ્ય અને સર્વથી મહાન ગુરુ છો. ત્રણેય લોકમાં તમારી સમાન કે તમે કરતાં વધારે બીજું કોઈ નથી, હે અપાર શક્તિવાળા.
તસ્માત્પ્રણમ્ય પ્રણિધાય કાયં પ્રસાદયે ત્વામહમીશમીડ્યમ્। પિતેવ પુત્રસ્ય સખેવ સખ્યુઃ પ્રિયઃ પ્રિયાયાર્હસિ દેવ સોઢુમ્।।11.44।।
માટે, હું પ્રણામ કરીને, શરીર જમીને નમાવી, હે ઈશ્વર, હે સ્તુતિયોગ્ય, તમારી કૃપા માગું છું. જેમ પિતા પુત્રને, મિત્ર મિત્રને કે પ્રિયજન પ્રિયને સહન કરે છે, તેમ હે દેવ, તમે પણ મને સહન કરો.
અદૃષ્ટપૂર્વં હૃષિતોઽસ્મિ દૃષ્ટ્વા ભયેન ચ પ્રવ્યથિતં મનો મે। તદેવ મે દર્શય દેવ રૂપં પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ।।11.45।।
હું જે ક્યારેય જોયું નહોતું એ રૂપ જોઈને આનંદિત છું, પણ મનમાં ડરથી ગભરાટ છે. હે દેવ, એ જ તમારું રૂપ મને ફરી બતાવો, હે દેવોના દેવ, જગતના નિવાસસ્થાન, કૃપા કરો.
કિરીટિનં ગદિનં ચક્રહસ્ત મિચ્છામિ ત્વાં દ્રષ્ટુમહં તથૈવ। તેનૈવ રૂપેણ ચતુર્ભુજેન સહસ્રબાહો ભવ વિશ્વમૂર્તે।।11.46।।
હું તમને ફરી એ જ રૂપમાં જોવા ઇચ્છું છું—મસ્તક પર મુકુટ, હાથમાં ગદા અને ચક્ર, એ ચતુરભુજ સ્વરૂપે. હે સહસ્રબાહુ, હે વિશ્વમૂર્તિ, એ રૂપમાં પ્રગટ થાઓ.
શ્રી ભગવાનુવાચ મયા પ્રસન્નેન તવાર્જુનેદં રૂપં પરં દર્શિતમાત્મયોગાત્। તેજોમયં વિશ્વમનન્તમાદ્યં યન્મે ત્વદન્યેન ન દૃષ્ટપૂર્વમ્।।11.47।।
ભગવાને કહ્યું: હે અર્જુન, મારી કૃપાથી મેં તને મારું આ સર્વોત્તમ સ્વરૂપ બતાવ્યું, જે મારાં યોગબળથી, તેજસ્વી, અનંત, સર્વવ્યાપી અને મૂળરૂપ છે—આ રૂપ તારા સિવાય બીજાએ ક્યારેય જોયું નથી.
ન વેદયજ્ઞાધ્યયનૈર્ન દાનૈ ર્ન ચ ક્રિયાભિર્ન તપોભિરુગ્રૈઃ। એવંરૂપઃ શક્ય અહં નૃલોકે દ્રષ્ટું ત્વદન્યેન કુરુપ્રવીર।।11.48।।
વેદના અભ્યાસથી, યજ્ઞથી, દાનથી, વિધિથી કે કઠોર તપથી પણ, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, મનુષ્યલોકમાં તારા સિવાય કોઈને મારું આ સ્વરૂપ જોવા મળતું નથી.
મા તે વ્યથા મા ચ વિમૂઢભાવો દૃષ્ટ્વા રૂપં ઘોરમીદૃઙ્મમેદમ્। વ્યપેતભીઃ પ્રીતમનાઃ પુનસ્ત્વં તદેવ મે રૂપમિદં પ્રપશ્ય।।11.49।।
મારું આ ભયાનક રૂપ જોઈને તને ડર કે ગભરાટ ન થાય. હવે તારો ડર દૂર થઈ ગયો છે, મન પ્રસન્ન છે, તો ફરીથી એ જ મારું સ્વરૂપ જોઈ લે.
સઞ્જય ઉવાચ ઇત્યર્જુનં વાસુદેવસ્તથોક્ત્વા સ્વકં રૂપં દર્શયામાસ ભૂયઃ। આશ્વાસયામાસ ચ ભીતમેનં ભૂત્વા પુનઃ સૌમ્યવપુર્મહાત્મા।।11.50।।
સંજયે કહ્યું: આમ કહીને વાસુદેવએ અર્જુનને પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ ફરી બતાવ્યું. મહાન આત્માએ, સૌમ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરીને, ડરાયેલા અર્જુનને શાંત કર્યો.
અર્જુન ઉવાચ દૃષ્ટ્વેદં માનુષં રૂપં તવસૌમ્યં જનાર્દન। ઇદાનીમસ્મિ સંવૃત્તઃ સચેતાઃ પ્રકૃતિં ગતઃ।।11.51।।
અર્જુને કહ્યું: હે જનાર્દન, તમારું આ મનુષ્યસમાન, સૌમ્ય સ્વરૂપ જોઈને હું હવે શાંત અને સ્વસ્થ થયો છું, અને મારી સ્વભાવસ્થિતિમાં પાછો આવ્યો છું.
શ્રી ભગવાનુવાચ સુદુર્દર્શમિદં રૂપં દૃષ્ટવાનસિ યન્મમ। દેવા અપ્યસ્ય રૂપસ્ય નિત્યં દર્શનકાઙ્ક્ષિણઃ।।11.52।।
ભગવાને કહ્યું: મારું આ સ્વરૂપ જોવું બહુ દુર્લભ છે, દેવતાઓ પણ હંમેશાં આ સ્વરૂપના દર્શન માટે આતુર રહે છે.
નાહં વેદૈર્ન તપસા ન દાનેન ન ચેજ્યયા। શક્ય એવંવિધો દ્રષ્ટું દૃષ્ટવાનસિ માં યથા।।11.53।।
ન વેદો, ન તપ, ન દાન, ન યજ્ઞ—આ બધાથી પણ, જે રીતે તું મને જોયો છે, એ રીતે મને જોઈ શકાયું નથી.
ભક્ત્યા ત્વનન્યયા શક્યમહમેવંવિધોઽર્જુન। જ્ઞાતું દૃષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરંતપ।।11.54।।
પણ, હે અર્જુન, એકમાત્ર અનન્ય ભક્તિથી જ હું સાચા અર્થમાં ઓળખાઈ, જોઈ અને પ્રાપ્ત થઈ શકું છું, હે શત્રુવિનાશક.
મત્કર્મકૃન્મત્પરમો મદ્ભક્તઃ સઙ્ગવર્જિતઃ। નિર્વૈરઃ સર્વભૂતેષુ યઃ સ મામેતિ પાણ્ડવ।।11.55।।
જે મનુષ્ય મારા માટે કર્મ કરે છે, મને સર્વોપરી માને છે, મને ભજે છે, કોઈ પણ વસ્તુ સાથે આસક્તિ રાખતો નથી અને સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે દ્વેષ રાખતો નથી—એ પાંડવ, એવો ભક્ત મને પ્રાપ્ત થાય છે.
અર્જુન ઉવાચએવં સતતયુક્તા યે ભક્તાસ્ત્વાં પર્યુપાસતે।યેચાપ્યક્ષરમવ્યક્તં તેષાં કે યોગવિત્તમાઃ।।12.1।।
અર્જુને પૂછ્યું: હે ભગવાન, જે ભક્તો સતત તારી ઉપાસના કરે છે અને જે ભક્તો અવ્યક્ત, અક્ષર સ્વરૂપને પૂજે છે, એમાંથી યોગમાં શ્રેષ્ઠ કોણ છે?