ઇહૈકસ્થં જગત્કૃત્સ્નં પશ્યાદ્ય સચરાચરમ્। મમ દેહે ગુડાકેશ યચ્ચાન્યદ્દ્રષ્ટુમિચ્છસિ।।11.7।।
હે ગુડાકેશ, આજે એક જ સ્થાને મારા શરીરમાં આખું ચાલતું-અચળ જગત અને તને જે કંઈ જોવું હોય તે બધું જોઈ લે.
ન તુ માં શક્યસે દ્રષ્ટુમનેનૈવ સ્વચક્ષુષા। દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુઃ પશ્ય મે યોગમૈશ્વરમ્।।11.8।।
પણ તું મને તારા આ સામાન્ય નેત્રોથી જોઈ શકતો નથી; એટલે હું તને દૈવી દ્રષ્ટિ આપું છું, મારા અદભુત યોગને જો.
સઞ્જય ઉવાચ એવમુક્ત્વા તતો રાજન્મહાયોગેશ્વરો હરિઃ। દર્શયામાસ પાર્થાય પરમં રૂપમૈશ્વરમ્।।11.9।।
સંજયએ કહ્યું: રાજા, આમ કહીને મહાયોગેશ્વર હરિએ પાર્થને પોતાનું સર્વોચ્ચ દૈવી સ્વરૂપ દર્શાવ્યું.
અનેકવક્ત્રનયનમનેકાદ્ભુતદર્શનમ્। અનેકદિવ્યાભરણં દિવ્યાનેકોદ્યતાયુધમ્।।11.10।।
તે સ્વરૂપે અનેક મુખો અને આંખો, અનેક અદભુત દૃશ્યો, અનેક દૈવી આભૂષણો અને અનેક ઉંચકાયેલા દૈવી શસ્ત્રો હતા.
દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં દિવ્યગન્ધાનુલેપનમ્। સર્વાશ્ચર્યમયં દેવમનન્તં વિશ્વતોમુખમ્।।11.11।।
તે દૈવી માળા અને વસ્ત્રો પહેરેલું, દૈવી સુગંધથી સુગંધિત, સર્વે અદભુતોથી ભરેલું, અનંત અને સર્વ દિશામાં મુખ ધરાવતું દેવ હતું.
દિવિ સૂર્યસહસ્રસ્ય ભવેદ્યુગપદુત્થિતા। યદિ ભાઃ સદૃશી સા સ્યાદ્ભાસસ્તસ્ય મહાત્મનઃ।।11.12।।
આકાશમાં એક સાથે હજારો સૂર્ય ઉગે તો જેવું તેજ થાય, એ મહાત્માનું તેજ પણ એટલું જ અદભુત લાગતું હતું.
તત્રૈકસ્થં જગત્કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમનેકધા। અપશ્યદ્દેવદેવસ્ય શરીરે પાણ્ડવસ્તદા।।11.13।।
ત્યારે પાંડુપુત્રએ દેવોના દેવના શરીરમાં આખું જગત અનેક ભાગોમાં વહેંચાયેલું જોઈને આશ્ચર્યચકિત થયો.
તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો હૃષ્ટરોમા ધનઞ્જયઃ। પ્રણમ્ય શિરસા દેવં કૃતાઞ્જલિરભાષત।।11.14।।
પછી ધનંજય આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો, તેનું રોમાંચ ઉભું થઈ ગયું, તેણે શિર નમાવી, હાથ જોડીને ભગવાનને કહ્યું.
અર્જુન ઉવાચ પશ્યામિ દેવાંસ્તવ દેવ દેહે સર્વાંસ્તથા ભૂતવિશેષસઙ્ઘાન્। બ્રહ્માણમીશં કમલાસનસ્થ મૃષીંશ્ચ સર્વાનુરગાંશ્ચ દિવ્યાન્।।11.15।।
અર્જુનએ કહ્યું: હે દેવ, હું તમારા દૈવી શરીરમાં બધા દેવતાઓને, વિવિધ જીવોના સમૂહોને, કમળ પર બેસેલા બ્રહ્માને, સર્વે ઋષિઓને અને દૈવી નાગોને પણ જોઈ રહ્યો છું.
અનેકબાહૂદરવક્ત્રનેત્રં પશ્યામિ ત્વાં સર્વતોઽનન્તરૂપમ્। નાન્તં ન મધ્યં ન પુનસ્તવાદિં પશ્યામિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વરૂપ।।11.16।।
હું તમને અનેક હાથ, પેટ, મુખ અને આંખો સાથે સર્વત્ર, અનંત સ્વરૂપે જોઈ રહ્યો છું. હે વિશ્વનાથ, હે વિશ્વરૂપ, હું તમારો અંત, મધ્ય કે આરંભ ક્યાંય જોઈ શકતો નથી.
કિરીટિનં ગદિનં ચક્રિણં ચ તેજોરાશિં સર્વતોદીપ્તિમન્તમ્। પશ્યામિ ત્વાં દુર્નિરીક્ષ્યં સમન્તા દ્દીપ્તાનલાર્કદ્યુતિમપ્રમેયમ્।।11.17।।
હું તમને મુકુટધારી, ગદા અને ચક્ર ધારણ કરેલા, ચારે બાજુ પ્રકાશમાન તેજપુંજરૂપે જોઈ રહ્યો છું. તમે સર્વત્રથી જોવામાં અઘરા, અગ્નિ અને સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા અને અપરિમિત દેખાવ છો.
ત્વમક્ષરં પરમં વેદિતવ્યં ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્। ત્વમવ્યયઃ શાશ્વતધર્મગોપ્તા સનાતનસ્ત્વં પુરુષો મતો મે।।11.18।।
તમે અવિનાશી, પરમ જાણવાનાં છો; આ સમગ્ર જગતના અંતિમ આશ્રય છો; તમે અવિનાશી અને શાશ્વત ધર્મના રક્ષક છો; તમે સનાતન પુરુષ છો, એમ હું માનું છું.
અનાદિમધ્યાન્તમનન્તવીર્ય મનન્તબાહું શશિસૂર્યનેત્રમ્। પશ્યામિ ત્વાં દીપ્તહુતાશવક્ત્રમ્ સ્વતેજસા વિશ્વમિદં તપન્તમ્।।11.19।।
તમે તમારા તેજથી આખું જગત દહાડી રહ્યા છો.
દ્યાવાપૃથિવ્યોરિદમન્તરં હિ વ્યાપ્તં ત્વયૈકેન દિશશ્ચ સર્વાઃ। દૃષ્ટ્વાઽદ્ભુતં રૂપમુગ્રં તવેદં લોકત્રયં પ્રવ્યથિતં મહાત્મન્।।11.20।।
આ આકાશ અને ધરતી વચ્ચેનું સમગ્ર જગ્યા, અને બધી દિશાઓ, એકલા તમે વ્યાપી લીધા છે; મહાન આત્મા, તમારું આ અદ્ભુત અને ભયાનક રૂપ જોઈને ત્રણેય લોક ખૂબ જ ગભરાઈ ગયા છે.
અમી હિ ત્વાં સુરસઙ્ઘાઃ વિશન્તિ કેચિદ્ભીતાઃ પ્રાઞ્જલયો ગૃણન્તિ। સ્વસ્તીત્યુક્ત્વા મહર્ષિસિદ્ધસઙ્ઘાઃ સ્તુવન્તિ ત્વાં સ્તુતિભિઃ પુષ્કલાભિઃ।।11.21।।
દેવતાઓના જૂથો ખરેખર તમારી અંદર પ્રવેશ કરે છે; કેટલાંક ભયથી હાથ જોડીને તમને વંદન કરે છે; 'શાંતિ' કહીને મહર્ષિ અને સિદ્ધોનું સમૂહ અનેક સ્તુતિઓથી તમારું ગાન કરે છે.
રુદ્રાદિત્યા વસવો યે ચ સાધ્યા વિશ્વેઽશ્િવનૌ મરુતશ્ચોષ્મપાશ્ચ। ગન્ધર્વયક્ષાસુરસિદ્ધસઙ્ઘા વીક્ષન્તે ત્વાં વિસ્મિતાશ્ચૈવ સર્વે।।11.22।।
રુદ્ર, આદિત્ય, વસુ, સાધ્ય, બધા વિશ્વદેવ, અશ્વિનીકુમાર, મરુત, પિતૃઓ, અને સાથે સાથે ગંધર્વ, યક્ષ, અસુર અને સિદ્ધોના જૂથો — બધા જ આશ્ચર્યચકિત થઈને તમારું દર્શન કરે છે.
રૂપં મહત્તે બહુવક્ત્રનેત્રં મહાબાહો બહુબાહૂરુપાદમ્। બહૂદરં બહુદંષ્ટ્રાકરાલં દૃષ્ટ્વા લોકાઃ પ્રવ્યથિતાસ્તથાઽહમ્।।11.23।।
હે મહાબાહુ, તમારી અનેક મુખ અને આંખો, અનેક હાથ, જાંઘ, પગ, અનેક પેટ અને અનેક ભયાનક દાંતવાળું વિશાળ રૂપ જોઈને જગત અને હું બંને ડરી ગયા છીએ.
નભઃસ્પૃશં દીપ્તમનેકવર્ણં વ્યાત્તાનનં દીપ્તવિશાલનેત્રમ્। દૃષ્ટ્વા હિ ત્વાં પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા ધૃતિં ન વિન્દામિ શમં ચ વિષ્ણો।।11.24।।
હે વિષ્ણુ, આકાશને સ્પર્શતું, તેજસ્વી, અનેક રંગવાળું, ખુલ્લા મુખ અને જ્વલંત વિશાળ આંખો ધરાવતું તમારું રૂપ જોઈને મારું અંતરાત્મા કંપાઈ ગયું છે; મને ન તો ધીરજ મળે છે, ન તો શાંતિ.
દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ચ તે મુખાનિ દૃષ્ટ્વૈવ કાલાનલસન્નિભાનિ। દિશો ન જાને ન લભે ચ શર્મ પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ।।11.25।।
તમારા ભયાનક દાંતવાળા, વિનાશના અગ્નિ જેવા મુખો જોઈને હું દિશાઓ ભૂલી ગયો છું અને મને ક્યાંય શાંતિ મળતી નથી; હે દેવોના સ્વામી, હે જગતના આશ્રય, કૃપા કરો.
અમી ચ ત્વાં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાઃ સર્વે સહૈવાવનિપાલસઙ્ઘૈઃ। ભીષ્મો દ્રોણઃ સૂતપુત્રસ્તથાઽસૌ સહાસ્મદીયૈરપિ યોધમુખ્યૈઃ।।11.26।।
આ ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રો, રાજાઓના જૂથો, ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ અને અમારા પણ શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ, બધા જ ઝડપથી તમારા ભયાનક દાંતવાળા મુખોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે; કેટલાક તો તમારા દાંત વચ્ચે ફસાઈને તેમના માથા ચૂર થઈ ગયા છે.
વક્ત્રાણિ તે ત્વરમાણા વિશન્તિ દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ભયાનકાનિ। કેચિદ્વિલગ્ના દશનાન્તરેષુ સંદૃશ્યન્તે ચૂર્ણિતૈરુત્તમાઙ્ગૈઃ।।11.27।।
બધા જ ઝડપથી તમારા ભયાનક દાંતવાળા મુખોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે; કેટલાક તો તમારા દાંત વચ્ચે ફસાઈને તેમના માથા ચૂર થઈ ગયા છે.
યથા નદીનાં બહવોઽમ્બુવેગાઃ સમુદ્રમેવાભિમુખાઃ દ્રવન્તિ। તથા તવામી નરલોકવીરા વિશન્તિ વક્ત્રાણ્યભિવિજ્વલન્તિ।।11.28।।
જેમ નદીઓના અનેક જળપ્રવાહ સમુદ્ર તરફ દોડી જાય છે, તેમ મનુષ્યલોકના બધા વીર પણ તમારા જ્વલંત મુખોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે.
યથા પ્રદીપ્તં જ્વલનં પતઙ્ગા વિશન્તિ નાશાય સમૃદ્ધવેગાઃ। તથૈવ નાશાય વિશન્તિ લોકા સ્તવાપિ વક્ત્રાણિ સમૃદ્ધવેગાઃ।।11.29।।
જેમ પતંગિયાં તેજસ્વી અગ્નિમાં ઝડપથી દોડી જઈને નાશ પામે છે, તેમ બધા જ લોક પણ ઝડપથી તમારા મુખોમાં જઈને નાશ પામે છે.
લેલિહ્યસે ગ્રસમાનઃ સમન્તા લ્લોકાન્સમગ્રાન્વદનૈર્જ્વલદ્ભિઃ। તેજોભિરાપૂર્ય જગત્સમગ્રં ભાસસ્તવોગ્રાઃ પ્રતપન્તિ વિષ્ણો।।11.30।।
તમે તમારા જ્વલંત મુખોથી ચારેય બાજુના બધા જ લોકોએ ગળી રહ્યા છો; તમારું તેજ આખા જગતને ભરાઈ ગયું છે અને તમારા ભયાનક કિરણો તેને દહાડી રહ્યા છે, હે વિષ્ણુ.
આખ્યાહિ મે કો ભવાનુગ્રરૂપો નમોઽસ્તુ તે દેવવર પ્રસીદ। વિજ્ઞાતુમિચ્છામિ ભવન્તમાદ્યં ન હિ પ્રજાનામિ તવ પ્રવૃત્તિમ્।।11.31।।
મને કહો, તમે આ ભયાનક રૂપમાં કોણ છો? હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તમને વંદન છે; કૃપા કરો. હું તમને મૂળરૂપે ઓળખવા ઈચ્છું છું, કેમ કે તમારી ઈચ્છા શું છે એ મને સમજાતું નથી.
શ્રી ભગવાનુવાચ કાલોઽસ્મિ લોકક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધો લોકાન્સમાહર્તુમિહ પ્રવૃત્તઃ। ઋતેઽપિ ત્વાં ન ભવિષ્યન્તિ સર્વે યેઽવસ્થિતાઃ પ્રત્યનીકેષુ યોધાઃ।।11.32।।
શ્રીભગવાને કહ્યું: હું સમય છું, લોકવિનાશક મહાકાળ, જે અહીં બધાનો નાશ કરવા આવ્યો છું; તારી વિના પણ સામે ઊભેલા બધા યોદ્ધાઓ જીવતા નહીં રહે.
તસ્માત્ત્વમુત્તિષ્ઠ યશો લભસ્વ જિત્વા શત્રૂન્ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સમૃદ્ધમ્। મયૈવૈતે નિહતાઃ પૂર્વમેવ નિમિત્તમાત્રં ભવ સવ્યસાચિન્।।11.33।।
આથી, તું ઊભો થા, યશ પ્રાપ્ત કર, દુશ્મનોને જીત અને સમૃદ્ધ રાજ્ય ભોગવી. એ બધા મારા દ્વારા પહેલેથી જ મર્યા છે; તું તો માત્ર ઉપકરણ છે, હે અર્જુન.
દ્રોણં ચ ભીષ્મં ચ જયદ્રથં ચ કર્ણં તથાઽન્યાનપિ યોધવીરાન્। મયા હતાંસ્ત્વં જહિ મા વ્યથિષ્ઠા યુધ્યસ્વ જેતાસિ રણે સપત્નાન્।।11.34।।
દ્રોણ, ભીષ્મ, જયદ્રથ, કર્ણ અને બીજા વીર યોદ્ધાઓ મારા દ્વારા પહેલેથી જ મર્યા છે; તું તેમને માર, ડરતો નહીં. લડ, તું યુદ્ધમાં દુશ્મનોને જરૂર જીતશે.
સઞ્જય ઉવાચ એતચ્છ્રુત્વા વચનં કેશવસ્ય કૃતાઞ્જલિર્વેપમાનઃ કિરીટી। નમસ્કૃત્વા ભૂય એવાહ કૃષ્ણં સગદ્ગદં ભીતભીતઃ પ્રણમ્ય।।11.35।।
સંજયે કહ્યું: કેશવના આ વચન સાંભળી, કિરીટધારી અર્જુન કંપતો, હાથ જોડીને વંદન કરી, ફરીથી ગદગદ અને ભયભીત અવાજે કૃષ્ણને વારંવાર નમન કરીને બોલ્યો.
અર્જુન ઉવાચ સ્થાને હૃષીકેશ તવ પ્રકીર્ત્યા જગત્ પ્રહૃષ્યત્યનુરજ્યતે ચ। રક્ષાંસિ ભીતાનિ દિશો દ્રવન્તિ સર્વે નમસ્યન્તિ ચ સિદ્ધસઙ્ઘાઃ।।11.36।।
અર્જુને કહ્યું: હે હૃષીકેશ, યોગ્ય છે કે તમારી મહિમા સાંભળી આખું જગત આનંદિત થાય છે અને તમને પ્રેમથી ભજે છે; રાક્ષસો ભયથી દિશાઓમાં ભાગે છે અને બધા સિદ્ધો તમને વંદન કરે છે.