યચ્ચાપિ સર્વભૂતાનાં બીજં તદહમર્જુન। ન તદસ્તિ વિના યત્સ્યાન્મયા ભૂતં ચરાચરમ્।।10.39।।
હે અર્જુન, સર્વ જીવોમાં જે બીજ છે, તે હું છું; મારા વિના કોઈ જડ કે ચેતન વસ્તુ રહી શકતી નથી.
નાન્તોઽસ્તિ મમ દિવ્યાનાં વિભૂતીનાં પરંતપ। એષ તૂદ્દેશતઃ પ્રોક્તો વિભૂતેર્વિસ્તરો મયા।।10.40।।
હે પરંતપ, મારી દિવ્ય વિભૂતિઓનો અંત નથી; મેં અહીં માત્ર સંક્ષિપ્ત રીતે મારી મહિમાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
યદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા। તત્તદેવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજોંઽશસંભવમ્।।10.41।।
જે કોઈ જીવમાં વૈભવ, સૌંદર્ય કે શક્તિ છે, તે જાણ કે એ મારાં તેજના અંશથી જ ઉત્પન્ન થયું છે.
અથવા બહુનૈતેન કિં જ્ઞાતેન તવાર્જુન। વિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્।।10.42।।
હે અર્જુન, આ બધું વિગતે જાણવાની શું જરૂર છે? હું મારા એક જ અંશથી આખું જગત ધારણ કરું છું.
અર્જુન ઉવાચ મદનુગ્રહાય પરમં ગુહ્યમધ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્। યત્ત્વયોક્તં વચસ્તેન મોહોઽયં વિગતો મમ।।11.1।।
અર્જુનએ કહ્યું: હે કૃષ્ણ, તમે મારા ઉપકાર માટે જે સર્વોચ્ચ અને ગુપ્ત આત્મજ્ઞાન કહ્યુ છે, એના કારણે મારું મોહ દૂર થઈ ગયું છે.
ભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનાં શ્રુતૌ વિસ્તરશો મયા। ત્વત્તઃ કમલપત્રાક્ષ માહાત્મ્યમપિ ચાવ્યયમ્।।11.2।।
હે કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવનારા, તમે મને જીવોના ઉત્પત્તિ અને વિનાશની વાતો વિગતે સંભળાવી છે, અને તમારું અવિનાશી મહિમા પણ સમજાવ્યો છે.
એવમેતદ્યથાત્થ ત્વમાત્માનં પરમેશ્વર। દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તે રૂપમૈશ્વરં પુરુષોત્તમ।।11.3।।
હે પરમેશ્વર, તમે તમારું સ્વરૂપ જેવું વર્ણન કર્યું છે, એ સર્વે સાચું છે. પણ હે સર્વોત્તમ પુરુષ, હું તમારું દૈવી સ્વરૂપ જોવા ઈચ્છું છું.
મન્યસે યદિ તચ્છક્યં મયા દ્રષ્ટુમિતિ પ્રભો। યોગેશ્વર તતો મે ત્વં દર્શયાઽત્માનમવ્યયમ્।।11.4।।
હે પ્રભુ, જો તમને લાગે કે હું એ સ્વરૂપ જોઈ શકું, તો હે યોગેશ્વર, મને તમારું અવિનાશી સ્વરૂપ દર્શાવો.
શ્રી ભગવાનુવાચ પશ્ય મે પાર્થ રૂપાણિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। નાનાવિધાનિ દિવ્યાનિ નાનાવર્ણાકૃતીનિ ચ।।11.5।।
ભગવાને કહ્યું: હે પાર્થ, મારા અનેક પ્રકારના, અનેક રંગ અને આકારના, હજારો-લાખો દૈવી સ્વરૂપો જોઈને સમજ.
પશ્યાદિત્યાન્વસૂન્રુદ્રાનશ્િવનૌ મરુતસ્તથા। બહૂન્યદૃષ્ટપૂર્વાણિ પશ્યાઽશ્ચર્યાણિ ભારત।।11.6।।
હે ભારત, તું આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, અશ્વિનીકુમાર અને મરુતો તથા અનેક અજાણી અદભુત વસ્તુઓ પણ જોઈ શકે છે.
ઇહૈકસ્થં જગત્કૃત્સ્નં પશ્યાદ્ય સચરાચરમ્। મમ દેહે ગુડાકેશ યચ્ચાન્યદ્દ્રષ્ટુમિચ્છસિ।।11.7।।
હે ગુડાકેશ, આજે એક જ સ્થાને મારા શરીરમાં આખું ચાલતું-અચળ જગત અને તને જે કંઈ જોવું હોય તે બધું જોઈ લે.
ન તુ માં શક્યસે દ્રષ્ટુમનેનૈવ સ્વચક્ષુષા। દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુઃ પશ્ય મે યોગમૈશ્વરમ્।।11.8।।
પણ તું મને તારા આ સામાન્ય નેત્રોથી જોઈ શકતો નથી; એટલે હું તને દૈવી દ્રષ્ટિ આપું છું, મારા અદભુત યોગને જો.
સઞ્જય ઉવાચ એવમુક્ત્વા તતો રાજન્મહાયોગેશ્વરો હરિઃ। દર્શયામાસ પાર્થાય પરમં રૂપમૈશ્વરમ્।।11.9।।
સંજયએ કહ્યું: રાજા, આમ કહીને મહાયોગેશ્વર હરિએ પાર્થને પોતાનું સર્વોચ્ચ દૈવી સ્વરૂપ દર્શાવ્યું.
અનેકવક્ત્રનયનમનેકાદ્ભુતદર્શનમ્। અનેકદિવ્યાભરણં દિવ્યાનેકોદ્યતાયુધમ્।।11.10।।
તે સ્વરૂપે અનેક મુખો અને આંખો, અનેક અદભુત દૃશ્યો, અનેક દૈવી આભૂષણો અને અનેક ઉંચકાયેલા દૈવી શસ્ત્રો હતા.
દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં દિવ્યગન્ધાનુલેપનમ્। સર્વાશ્ચર્યમયં દેવમનન્તં વિશ્વતોમુખમ્।।11.11।।
તે દૈવી માળા અને વસ્ત્રો પહેરેલું, દૈવી સુગંધથી સુગંધિત, સર્વે અદભુતોથી ભરેલું, અનંત અને સર્વ દિશામાં મુખ ધરાવતું દેવ હતું.
દિવિ સૂર્યસહસ્રસ્ય ભવેદ્યુગપદુત્થિતા। યદિ ભાઃ સદૃશી સા સ્યાદ્ભાસસ્તસ્ય મહાત્મનઃ।।11.12।।
આકાશમાં એક સાથે હજારો સૂર્ય ઉગે તો જેવું તેજ થાય, એ મહાત્માનું તેજ પણ એટલું જ અદભુત લાગતું હતું.
તત્રૈકસ્થં જગત્કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમનેકધા। અપશ્યદ્દેવદેવસ્ય શરીરે પાણ્ડવસ્તદા।।11.13।।
ત્યારે પાંડુપુત્રએ દેવોના દેવના શરીરમાં આખું જગત અનેક ભાગોમાં વહેંચાયેલું જોઈને આશ્ચર્યચકિત થયો.
તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો હૃષ્ટરોમા ધનઞ્જયઃ। પ્રણમ્ય શિરસા દેવં કૃતાઞ્જલિરભાષત।।11.14।।
પછી ધનંજય આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો, તેનું રોમાંચ ઉભું થઈ ગયું, તેણે શિર નમાવી, હાથ જોડીને ભગવાનને કહ્યું.
અર્જુન ઉવાચ પશ્યામિ દેવાંસ્તવ દેવ દેહે સર્વાંસ્તથા ભૂતવિશેષસઙ્ઘાન્। બ્રહ્માણમીશં કમલાસનસ્થ મૃષીંશ્ચ સર્વાનુરગાંશ્ચ દિવ્યાન્।।11.15।।
અર્જુનએ કહ્યું: હે દેવ, હું તમારા દૈવી શરીરમાં બધા દેવતાઓને, વિવિધ જીવોના સમૂહોને, કમળ પર બેસેલા બ્રહ્માને, સર્વે ઋષિઓને અને દૈવી નાગોને પણ જોઈ રહ્યો છું.
અનેકબાહૂદરવક્ત્રનેત્રં પશ્યામિ ત્વાં સર્વતોઽનન્તરૂપમ્। નાન્તં ન મધ્યં ન પુનસ્તવાદિં પશ્યામિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વરૂપ।।11.16।।
હું તમને અનેક હાથ, પેટ, મુખ અને આંખો સાથે સર્વત્ર, અનંત સ્વરૂપે જોઈ રહ્યો છું. હે વિશ્વનાથ, હે વિશ્વરૂપ, હું તમારો અંત, મધ્ય કે આરંભ ક્યાંય જોઈ શકતો નથી.
કિરીટિનં ગદિનં ચક્રિણં ચ તેજોરાશિં સર્વતોદીપ્તિમન્તમ્। પશ્યામિ ત્વાં દુર્નિરીક્ષ્યં સમન્તા દ્દીપ્તાનલાર્કદ્યુતિમપ્રમેયમ્।।11.17।।
હું તમને મુકુટધારી, ગદા અને ચક્ર ધારણ કરેલા, ચારે બાજુ પ્રકાશમાન તેજપુંજરૂપે જોઈ રહ્યો છું. તમે સર્વત્રથી જોવામાં અઘરા, અગ્નિ અને સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા અને અપરિમિત દેખાવ છો.
ત્વમક્ષરં પરમં વેદિતવ્યં ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્। ત્વમવ્યયઃ શાશ્વતધર્મગોપ્તા સનાતનસ્ત્વં પુરુષો મતો મે।।11.18।।
તમે અવિનાશી, પરમ જાણવાનાં છો; આ સમગ્ર જગતના અંતિમ આશ્રય છો; તમે અવિનાશી અને શાશ્વત ધર્મના રક્ષક છો; તમે સનાતન પુરુષ છો, એમ હું માનું છું.
અનાદિમધ્યાન્તમનન્તવીર્ય મનન્તબાહું શશિસૂર્યનેત્રમ્। પશ્યામિ ત્વાં દીપ્તહુતાશવક્ત્રમ્ સ્વતેજસા વિશ્વમિદં તપન્તમ્।।11.19।।
તમે તમારા તેજથી આખું જગત દહાડી રહ્યા છો.
દ્યાવાપૃથિવ્યોરિદમન્તરં હિ વ્યાપ્તં ત્વયૈકેન દિશશ્ચ સર્વાઃ। દૃષ્ટ્વાઽદ્ભુતં રૂપમુગ્રં તવેદં લોકત્રયં પ્રવ્યથિતં મહાત્મન્।।11.20।।
આ આકાશ અને ધરતી વચ્ચેનું સમગ્ર જગ્યા, અને બધી દિશાઓ, એકલા તમે વ્યાપી લીધા છે; મહાન આત્મા, તમારું આ અદ્ભુત અને ભયાનક રૂપ જોઈને ત્રણેય લોક ખૂબ જ ગભરાઈ ગયા છે.
અમી હિ ત્વાં સુરસઙ્ઘાઃ વિશન્તિ કેચિદ્ભીતાઃ પ્રાઞ્જલયો ગૃણન્તિ। સ્વસ્તીત્યુક્ત્વા મહર્ષિસિદ્ધસઙ્ઘાઃ સ્તુવન્તિ ત્વાં સ્તુતિભિઃ પુષ્કલાભિઃ।।11.21।।
દેવતાઓના જૂથો ખરેખર તમારી અંદર પ્રવેશ કરે છે; કેટલાંક ભયથી હાથ જોડીને તમને વંદન કરે છે; 'શાંતિ' કહીને મહર્ષિ અને સિદ્ધોનું સમૂહ અનેક સ્તુતિઓથી તમારું ગાન કરે છે.
રુદ્રાદિત્યા વસવો યે ચ સાધ્યા વિશ્વેઽશ્િવનૌ મરુતશ્ચોષ્મપાશ્ચ। ગન્ધર્વયક્ષાસુરસિદ્ધસઙ્ઘા વીક્ષન્તે ત્વાં વિસ્મિતાશ્ચૈવ સર્વે।।11.22।।
રુદ્ર, આદિત્ય, વસુ, સાધ્ય, બધા વિશ્વદેવ, અશ્વિનીકુમાર, મરુત, પિતૃઓ, અને સાથે સાથે ગંધર્વ, યક્ષ, અસુર અને સિદ્ધોના જૂથો — બધા જ આશ્ચર્યચકિત થઈને તમારું દર્શન કરે છે.
રૂપં મહત્તે બહુવક્ત્રનેત્રં મહાબાહો બહુબાહૂરુપાદમ્। બહૂદરં બહુદંષ્ટ્રાકરાલં દૃષ્ટ્વા લોકાઃ પ્રવ્યથિતાસ્તથાઽહમ્।।11.23।।
હે મહાબાહુ, તમારી અનેક મુખ અને આંખો, અનેક હાથ, જાંઘ, પગ, અનેક પેટ અને અનેક ભયાનક દાંતવાળું વિશાળ રૂપ જોઈને જગત અને હું બંને ડરી ગયા છીએ.
નભઃસ્પૃશં દીપ્તમનેકવર્ણં વ્યાત્તાનનં દીપ્તવિશાલનેત્રમ્। દૃષ્ટ્વા હિ ત્વાં પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા ધૃતિં ન વિન્દામિ શમં ચ વિષ્ણો।।11.24।।
હે વિષ્ણુ, આકાશને સ્પર્શતું, તેજસ્વી, અનેક રંગવાળું, ખુલ્લા મુખ અને જ્વલંત વિશાળ આંખો ધરાવતું તમારું રૂપ જોઈને મારું અંતરાત્મા કંપાઈ ગયું છે; મને ન તો ધીરજ મળે છે, ન તો શાંતિ.
દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ચ તે મુખાનિ દૃષ્ટ્વૈવ કાલાનલસન્નિભાનિ। દિશો ન જાને ન લભે ચ શર્મ પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ।।11.25।।
તમારા ભયાનક દાંતવાળા, વિનાશના અગ્નિ જેવા મુખો જોઈને હું દિશાઓ ભૂલી ગયો છું અને મને ક્યાંય શાંતિ મળતી નથી; હે દેવોના સ્વામી, હે જગતના આશ્રય, કૃપા કરો.
અમી ચ ત્વાં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાઃ સર્વે સહૈવાવનિપાલસઙ્ઘૈઃ। ભીષ્મો દ્રોણઃ સૂતપુત્રસ્તથાઽસૌ સહાસ્મદીયૈરપિ યોધમુખ્યૈઃ।।11.26।।
આ ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રો, રાજાઓના જૂથો, ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ અને અમારા પણ શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ, બધા જ ઝડપથી તમારા ભયાનક દાંતવાળા મુખોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે; કેટલાક તો તમારા દાંત વચ્ચે ફસાઈને તેમના માથા ચૂર થઈ ગયા છે.