શ્રી ભગવાનુવાચ હન્ત તે કથયિષ્યામિ દિવ્યા હ્યાત્મવિભૂતયઃ। પ્રાધાન્યતઃ કુરુશ્રેષ્ઠ નાસ્ત્યન્તો વિસ્તરસ્ય મે।।10.19।।
ભગવાને કહ્યું: હા, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, હવે હું તને મારા મુખ્ય દિવ્ય વૈભવો કહું છું, કારણ કે મારા વૈભવોની કોઈ અંત નથી.
અહમાત્મા ગુડાકેશ સર્વભૂતાશયસ્થિતઃ। અહમાદિશ્ચ મધ્યં ચ ભૂતાનામન્ત એવ ચ।।10.20।।
હે ગુડાકેશ, હું સર્વે જીવોના હૃદયમાં રહેલો આત્મા છું; હું સર્વ જીવોના આરંભ, મધ્ય અને અંત પણ છું.
આદિત્યાનામહં વિષ્ણુર્જ્યોતિષાં રવિરંશુમાન્। મરીચિર્મરુતામસ્મિ નક્ષત્રાણામહં શશી।।10.21।।
આદિત્યોમાં હું વિષ્ણુ છું, પ્રકાશોમાં તેજસ્વી સૂર્ય છું, મરુતોમાં હું મરીચિ છું અને તારાઓમાં હું ચંદ્ર છું.
વેદાનાં સામવેદોઽસ્મિ દેવાનામસ્મિ વાસવઃ। ઇન્દ્રિયાણાં મનશ્ચાસ્મિ ભૂતાનામસ્મિ ચેતના।।10.22।।
વેદોમાં હું સામવેદ છું, દેવોમાં હું ઇન્દ્ર છું, ઇન્દ્રિયોમાં હું મન છું અને સર્વ જીવોમાં હું ચેતના છું.
રુદ્રાણાં શઙ્કરશ્ચાસ્મિ વિત્તેશો યક્ષરક્ષસામ્। વસૂનાં પાવકશ્ચાસ્મિ મેરુઃ શિખરિણામહમ્।।10.23।।
રુદ્રોમાં હું શંકર છું, યક્ષ અને રાક્ષસોમાં ધનની દેવતા છું, વસુઓમાં અગ્નિ છું અને શિખરવાળા પર્વતોમાં હું મેરુ છું.
પુરોધસાં ચ મુખ્યં માં વિદ્ધિ પાર્થ બૃહસ્પતિમ્। સેનાનીનામહં સ્કન્દઃ સરસામસ્મિ સાગરઃ।।10.24।।
હે પાર્થ, પુરોહિતોમાં મુખ્ય બૃહસ્પતિ હું છું, સેનાપતિઓમાં હું સ્કંદ છું અને નદીઓમાં હું સાગર છું.
મહર્ષીણાં ભૃગુરહં ગિરામસ્મ્યેકમક્ષરમ્। યજ્ઞાનાં જપયજ્ઞોઽસ્મિ સ્થાવરાણાં હિમાલયઃ।।10.25।।
મહાન ઋષિઓમાં હું ભૃગુ છું, વાણીમાં એક અક્ષર 'ઑમ' છું, યજ્ઞોમાં હું જપયજ્ઞ છું અને અડગ વસ્તુઓમાં હું હિમાલય છું.
અશ્વત્થઃ સર્વવૃક્ષાણાં દેવર્ષીણાં ચ નારદઃ। ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથઃ સિદ્ધાનાં કપિલો મુનિઃ।।10.26।।
બધા વૃક્ષોમાં હું અશ્વત્થ છું, દેવઋષિઓમાં નારદ છું, ગંધર્વોમાં ચિત્રરથ છું અને સિદ્ધોમાં કપિલ મુનિ છું.
ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનાં વિદ્ધિ મામમૃતોદ્ભવમ્। ઐરાવતં ગજેન્દ્રાણાં નરાણાં ચ નરાધિપમ્।।10.27।।
ઘોડાઓમાં અમૃતમાંથી જન્મેલો ઉચ્છૈઃશ્રવસ હું છું, હાથીઓમાં એરાવત છું અને મનુષ્યોમાં રાજા છું.
આયુધાનામહં વજ્રં ધેનૂનામસ્મિ કામધુક્। પ્રજનશ્ચાસ્મિ કન્દર્પઃ સર્પાણામસ્મિ વાસુકિઃ।।10.28।।
હથિયારોમાં હું વજ્ર છું, ગાયોમાં કામધેનુ છું, ઉત્પત્તિના કારણોમાં કામદેવ છું અને સાપોમાં વાસુકિ છું.
અનન્તશ્ચાસ્મિ નાગાનાં વરુણો યાદસામહમ્। પિતૃ़ણામર્યમા ચાસ્મિ યમઃ સંયમતામહમ્।।10.29।।
નાગોમાં અનંત છું, જળચર પ્રાણીઓમાં વરુણ છું, પિતૃઓમાં અર્યમા છું અને નિયંત્રકોમાં યમ છું.
પ્રહ્લાદશ્ચાસ્મિ દૈત્યાનાં કાલઃ કલયતામહમ્। મૃગાણાં ચ મૃગેન્દ્રોઽહં વૈનતેયશ્ચ પક્ષિણામ્।।10.30।।
દૈત્યોમાં પ્રહલાદ છું, સમય ગણનારા લોકોમાં સમય છું, પ્રાણીઓમાં સિંહ છું અને પક્ષીઓમાં વિનતા પુત્ર ગરુડ છું.
પવનઃ પવતામસ્મિ રામઃ શસ્ત્રભૃતામહમ્। ઝષાણાં મકરશ્ચાસ્મિ સ્રોતસામસ્મિ જાહ્નવી।।10.31।।
શુદ્ધિકર્તાઓમાં પવન છું, શસ્ત્રધારી વીરોમાં રામ છું, માછલીઓમાં મકર છું અને નદીઓમાં ગંગા છું.
સર્ગાણામાદિરન્તશ્ચ મધ્યં ચૈવાહમર્જુન। અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાનાં વાદઃ પ્રવદતામહમ્।।10.32।।
હે અર્જુન, સર્જનકાર્યોમાં હું આરંભ, મધ્ય અને અંત છું; વિદ્યાઓમાં આત્મવિદ્યા છું અને ચર્ચા કરનારા લોકોમાં યોગ્ય તર્ક છું.
અક્ષરાણામકારોઽસ્મિ દ્વન્દ્વઃ સામાસિકસ્ય ચ। અહમેવાક્ષયઃ કાલો ધાતાઽહં વિશ્વતોમુખઃ।।10.33।।
અક્ષરોમાં 'અ' છું, સંયુક્ત શબ્દોમાં દ્વંદ્વ છું, હું અક્ષય સમય છું અને સર્વ દિશામાં રહેનારો સર્જનહાર છું.
મૃત્યુઃ સર્વહરશ્ચાહમુદ્ભવશ્ચ ભવિષ્યતામ્। કીર્તિઃ શ્રીર્વાક્ચ નારીણાં સ્મૃતિર્મેધા ધૃતિઃ ક્ષમા।।10.34।।
હું સર્વને હરણાર મરણ છું અને ભવિષ્યના સર્જનનો આરંભ છું; સ્ત્રીઓમાં કીર્તિ, શ્રી, વાણી, સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, ધીરજ અને ક્ષમા છું.
બૃહત્સામ તથા સામ્નાં ગાયત્રી છન્દસામહમ્। માસાનાં માર્ગશીર્ષોઽહમૃતૂનાં કુસુમાકરઃ।।10.35।।
સામવેદના સ્તોત્રોમાં હું બૃહત્સામ છું, છંદોમાં ગાયત્રી છું, મહિનાઓમાં માર્ગશીર્ષ છું અને ઋતુઓમાં વસંત છું.
દ્યૂતં છલયતામસ્મિ તેજસ્તેજસ્વિનામહમ્। જયોઽસ્મિ વ્યવસાયોઽસ્મિ સત્ત્વં સત્ત્વવતામહમ્।।10.36।।
છલકપટ કરનારા લોકોમાં હું જુગાર છું, તેજસ્વીઓમાં તેજ છું, વિજય, નિશ્ચય અને સદ્ગુણોમાં સત્વ છું.
વૃષ્ણીનાં વાસુદેવોઽસ્મિ પાણ્ડવાનાં ધનંજયઃ। મુનીનામપ્યહં વ્યાસઃ કવીનામુશના કવિઃ।।10.37।।
વૃષ્ણિઓમાં વાસુદેવ છું, પાંડવોમાં ધનંજય છું, મુનિઓમાં વ્યાસ છું અને કવિઓમાં ઉશના છું.
દણ્ડો દમયતામસ્મિ નીતિરસ્મિ જિગીષતામ્। મૌનં ચૈવાસ્મિ ગુહ્યાનાં જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામહમ્।।10.38।।
શિસ્ત આપનારા લોકોમાં દંડ છું, જીત ઇચ્છનારા લોકોમાં નીતિ છું, ગુપ્ત વાતોમાં મૌન છું અને જ્ઞાનોમાં જ્ઞાન છું.
યચ્ચાપિ સર્વભૂતાનાં બીજં તદહમર્જુન। ન તદસ્તિ વિના યત્સ્યાન્મયા ભૂતં ચરાચરમ્।।10.39।।
હે અર્જુન, સર્વ જીવોમાં જે બીજ છે, તે હું છું; મારા વિના કોઈ જડ કે ચેતન વસ્તુ રહી શકતી નથી.
નાન્તોઽસ્તિ મમ દિવ્યાનાં વિભૂતીનાં પરંતપ। એષ તૂદ્દેશતઃ પ્રોક્તો વિભૂતેર્વિસ્તરો મયા।।10.40।।
હે પરંતપ, મારી દિવ્ય વિભૂતિઓનો અંત નથી; મેં અહીં માત્ર સંક્ષિપ્ત રીતે મારી મહિમાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
યદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા। તત્તદેવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજોંઽશસંભવમ્।।10.41।।
જે કોઈ જીવમાં વૈભવ, સૌંદર્ય કે શક્તિ છે, તે જાણ કે એ મારાં તેજના અંશથી જ ઉત્પન્ન થયું છે.
અથવા બહુનૈતેન કિં જ્ઞાતેન તવાર્જુન। વિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્।।10.42।।
હે અર્જુન, આ બધું વિગતે જાણવાની શું જરૂર છે? હું મારા એક જ અંશથી આખું જગત ધારણ કરું છું.
અર્જુન ઉવાચ મદનુગ્રહાય પરમં ગુહ્યમધ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્। યત્ત્વયોક્તં વચસ્તેન મોહોઽયં વિગતો મમ।।11.1।।
અર્જુનએ કહ્યું: હે કૃષ્ણ, તમે મારા ઉપકાર માટે જે સર્વોચ્ચ અને ગુપ્ત આત્મજ્ઞાન કહ્યુ છે, એના કારણે મારું મોહ દૂર થઈ ગયું છે.
ભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનાં શ્રુતૌ વિસ્તરશો મયા। ત્વત્તઃ કમલપત્રાક્ષ માહાત્મ્યમપિ ચાવ્યયમ્।।11.2।।
હે કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવનારા, તમે મને જીવોના ઉત્પત્તિ અને વિનાશની વાતો વિગતે સંભળાવી છે, અને તમારું અવિનાશી મહિમા પણ સમજાવ્યો છે.
એવમેતદ્યથાત્થ ત્વમાત્માનં પરમેશ્વર। દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તે રૂપમૈશ્વરં પુરુષોત્તમ।।11.3।।
હે પરમેશ્વર, તમે તમારું સ્વરૂપ જેવું વર્ણન કર્યું છે, એ સર્વે સાચું છે. પણ હે સર્વોત્તમ પુરુષ, હું તમારું દૈવી સ્વરૂપ જોવા ઈચ્છું છું.
મન્યસે યદિ તચ્છક્યં મયા દ્રષ્ટુમિતિ પ્રભો। યોગેશ્વર તતો મે ત્વં દર્શયાઽત્માનમવ્યયમ્।।11.4।।
હે પ્રભુ, જો તમને લાગે કે હું એ સ્વરૂપ જોઈ શકું, તો હે યોગેશ્વર, મને તમારું અવિનાશી સ્વરૂપ દર્શાવો.
શ્રી ભગવાનુવાચ પશ્ય મે પાર્થ રૂપાણિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। નાનાવિધાનિ દિવ્યાનિ નાનાવર્ણાકૃતીનિ ચ।।11.5।।
ભગવાને કહ્યું: હે પાર્થ, મારા અનેક પ્રકારના, અનેક રંગ અને આકારના, હજારો-લાખો દૈવી સ્વરૂપો જોઈને સમજ.
પશ્યાદિત્યાન્વસૂન્રુદ્રાનશ્િવનૌ મરુતસ્તથા। બહૂન્યદૃષ્ટપૂર્વાણિ પશ્યાઽશ્ચર્યાણિ ભારત।।11.6।।
હે ભારત, તું આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, અશ્વિનીકુમાર અને મરુતો તથા અનેક અજાણી અદભુત વસ્તુઓ પણ જોઈ શકે છે.