મચ્ચિત્તા મદ્ગતપ્રાણા બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્। કથયન્તશ્ચ માં નિત્યં તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ।।10.9।।
જેઓનું મન અને પ્રાણ મારી અંદર લીન છે, અને એકબીજાને મારી વાતો કહે છે, એ લોકો સતત મારી ચર્ચા કરીને આનંદ અને આનંદમાં રહે છે.
તેષાં સતતયુક્તાનાં ભજતાં પ્રીતિપૂર્વકમ્। દદામિ બુદ્ધિયોગં તં યેન મામુપયાન્તિ તે।।10.10।।
જે લોકો સતત ભક્તિપૂર્વક મને ભજે છે, તેમને હું એવી બુદ્ધિ આપું છું કે જેના દ્વારા તેઓ મને પ્રાપ્ત થાય છે.
તેષામેવાનુકમ્પાર્થમહમજ્ઞાનજં તમઃ। નાશયામ્યાત્મભાવસ્થો જ્ઞાનદીપેન ભાસ્વતા।।10.11।।
એવા ભક્તો પર કૃપા કરીને, હું તેમના હૃદયમાં રહીને અજ્ઞાનથી થયેલાં અંધકારને જ્ઞાનના તેજથી દૂર કરી દઉં છું.
અર્જુન ઉવાચ પરં બ્રહ્મ પરં ધામ પવિત્રં પરમં ભવાન્। પુરુષં શાશ્વતં દિવ્યમાદિદેવમજં વિભુમ્।।10.12।।
અર્જુને કહ્યું: તમે સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ ધામ, સર્વોચ્ચ પવિત્રતા છો; તમે શાશ્વત પુરુષ, દિવ્ય, પ્રથમ દેવ, જન્મરહિત અને સર્વવ્યાપી છો.
આહુસ્ત્વામૃષયઃ સર્વે દેવર્ષિર્નારદસ્તથા। અસિતો દેવલો વ્યાસઃ સ્વયં ચૈવ બ્રવીષિ મે।।10.13।।
તમને બધાં ઋષિઓ, દેવર્ષિ નારદ, અસિત, દેવલ, વ્યાસ અને હવે તમે પોતે પણ એમ જ કહો છો.
સર્વમેતદૃતં મન્યે યન્માં વદસિ કેશવ। ન હિ તે ભગવન્ વ્યક્િતં વિદુર્દેવા ન દાનવાઃ।।10.14।।
હે કેશવ, તમે મને જે કહો છો તે બધું હું સાચું માનું છું; દેવો કે દાનવો, કોઈ પણ ભગવાન, તમારી મહિમા જાણતા નથી.
સ્વયમેવાત્મનાઽત્માનં વેત્થ ત્વં પુરુષોત્તમ। ભૂતભાવન ભૂતેશ દેવદેવ જગત્પતે।।10.15।।
હે પુરુષોત્તમ, ભૂતોના સર્જનહાર, ભૂતોના સ્વામી, દેવોમાંના દેવ અને જગતના સ્વામી, તમે પોતે જ પોતાને સાચે ઓળખો છો.
વક્તુમર્હસ્યશેષેણ દિવ્યા હ્યાત્મવિભૂતયઃ। યાભિર્વિભૂતિભિર્લોકાનિમાંસ્ત્વં વ્યાપ્ય તિષ્ઠસિ।।10.16।।
હે પ્રભુ, કૃપા કરીને તમારી એ દિવ્ય વૈભવોની પૂરી વિગત મને કહો, જેના દ્વારા તમે આ બધા લોકોએ વ્યાપી રહ્યા છો.
કથં વિદ્યામહં યોગિંસ્ત્વાં સદા પરિચિન્તયન્। કેષુ કેષુ ચ ભાવેષુ ચિન્ત્યોઽસિ ભગવન્મયા।।10.17।।
હે યોગી, હું સતત તમારો ધ્યાન કરું છું ત્યારે તમને કેવી રીતે ઓળખી શકું? હે ભગવાન, કયા-કયા રૂપોમાં હું તમારું ધ્યાન કરું?
વિસ્તરેણાત્મનો યોગં વિભૂતિં ચ જનાર્દન। ભૂયઃ કથય તૃપ્તિર્હિ શ્રૃણ્વતો નાસ્તિ મેઽમૃતમ્।।10.18।।
હે જનાર્દન, કૃપા કરીને ફરીથી તમારી યોગશક્તિ અને વૈભવોની વિગતવાર વાત કરો, કારણ કે તમારું અમૃતમય વચન સાંભળીને મને ક્યારેય તૃપ્તિ થતી નથી.
શ્રી ભગવાનુવાચ હન્ત તે કથયિષ્યામિ દિવ્યા હ્યાત્મવિભૂતયઃ। પ્રાધાન્યતઃ કુરુશ્રેષ્ઠ નાસ્ત્યન્તો વિસ્તરસ્ય મે।।10.19।।
ભગવાને કહ્યું: હા, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, હવે હું તને મારા મુખ્ય દિવ્ય વૈભવો કહું છું, કારણ કે મારા વૈભવોની કોઈ અંત નથી.
અહમાત્મા ગુડાકેશ સર્વભૂતાશયસ્થિતઃ। અહમાદિશ્ચ મધ્યં ચ ભૂતાનામન્ત એવ ચ।।10.20।।
હે ગુડાકેશ, હું સર્વે જીવોના હૃદયમાં રહેલો આત્મા છું; હું સર્વ જીવોના આરંભ, મધ્ય અને અંત પણ છું.
આદિત્યાનામહં વિષ્ણુર્જ્યોતિષાં રવિરંશુમાન્। મરીચિર્મરુતામસ્મિ નક્ષત્રાણામહં શશી।।10.21।।
આદિત્યોમાં હું વિષ્ણુ છું, પ્રકાશોમાં તેજસ્વી સૂર્ય છું, મરુતોમાં હું મરીચિ છું અને તારાઓમાં હું ચંદ્ર છું.
વેદાનાં સામવેદોઽસ્મિ દેવાનામસ્મિ વાસવઃ। ઇન્દ્રિયાણાં મનશ્ચાસ્મિ ભૂતાનામસ્મિ ચેતના।।10.22।।
વેદોમાં હું સામવેદ છું, દેવોમાં હું ઇન્દ્ર છું, ઇન્દ્રિયોમાં હું મન છું અને સર્વ જીવોમાં હું ચેતના છું.
રુદ્રાણાં શઙ્કરશ્ચાસ્મિ વિત્તેશો યક્ષરક્ષસામ્। વસૂનાં પાવકશ્ચાસ્મિ મેરુઃ શિખરિણામહમ્।।10.23।।
રુદ્રોમાં હું શંકર છું, યક્ષ અને રાક્ષસોમાં ધનની દેવતા છું, વસુઓમાં અગ્નિ છું અને શિખરવાળા પર્વતોમાં હું મેરુ છું.
પુરોધસાં ચ મુખ્યં માં વિદ્ધિ પાર્થ બૃહસ્પતિમ્। સેનાનીનામહં સ્કન્દઃ સરસામસ્મિ સાગરઃ।।10.24।।
હે પાર્થ, પુરોહિતોમાં મુખ્ય બૃહસ્પતિ હું છું, સેનાપતિઓમાં હું સ્કંદ છું અને નદીઓમાં હું સાગર છું.
મહર્ષીણાં ભૃગુરહં ગિરામસ્મ્યેકમક્ષરમ્। યજ્ઞાનાં જપયજ્ઞોઽસ્મિ સ્થાવરાણાં હિમાલયઃ।।10.25।।
મહાન ઋષિઓમાં હું ભૃગુ છું, વાણીમાં એક અક્ષર 'ઑમ' છું, યજ્ઞોમાં હું જપયજ્ઞ છું અને અડગ વસ્તુઓમાં હું હિમાલય છું.
અશ્વત્થઃ સર્વવૃક્ષાણાં દેવર્ષીણાં ચ નારદઃ। ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથઃ સિદ્ધાનાં કપિલો મુનિઃ।।10.26।।
બધા વૃક્ષોમાં હું અશ્વત્થ છું, દેવઋષિઓમાં નારદ છું, ગંધર્વોમાં ચિત્રરથ છું અને સિદ્ધોમાં કપિલ મુનિ છું.
ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનાં વિદ્ધિ મામમૃતોદ્ભવમ્। ઐરાવતં ગજેન્દ્રાણાં નરાણાં ચ નરાધિપમ્।।10.27।।
ઘોડાઓમાં અમૃતમાંથી જન્મેલો ઉચ્છૈઃશ્રવસ હું છું, હાથીઓમાં એરાવત છું અને મનુષ્યોમાં રાજા છું.
આયુધાનામહં વજ્રં ધેનૂનામસ્મિ કામધુક્। પ્રજનશ્ચાસ્મિ કન્દર્પઃ સર્પાણામસ્મિ વાસુકિઃ।।10.28।।
હથિયારોમાં હું વજ્ર છું, ગાયોમાં કામધેનુ છું, ઉત્પત્તિના કારણોમાં કામદેવ છું અને સાપોમાં વાસુકિ છું.
અનન્તશ્ચાસ્મિ નાગાનાં વરુણો યાદસામહમ્। પિતૃ़ણામર્યમા ચાસ્મિ યમઃ સંયમતામહમ્।।10.29।।
નાગોમાં અનંત છું, જળચર પ્રાણીઓમાં વરુણ છું, પિતૃઓમાં અર્યમા છું અને નિયંત્રકોમાં યમ છું.
પ્રહ્લાદશ્ચાસ્મિ દૈત્યાનાં કાલઃ કલયતામહમ્। મૃગાણાં ચ મૃગેન્દ્રોઽહં વૈનતેયશ્ચ પક્ષિણામ્।।10.30।।
દૈત્યોમાં પ્રહલાદ છું, સમય ગણનારા લોકોમાં સમય છું, પ્રાણીઓમાં સિંહ છું અને પક્ષીઓમાં વિનતા પુત્ર ગરુડ છું.
પવનઃ પવતામસ્મિ રામઃ શસ્ત્રભૃતામહમ્। ઝષાણાં મકરશ્ચાસ્મિ સ્રોતસામસ્મિ જાહ્નવી।।10.31।।
શુદ્ધિકર્તાઓમાં પવન છું, શસ્ત્રધારી વીરોમાં રામ છું, માછલીઓમાં મકર છું અને નદીઓમાં ગંગા છું.
સર્ગાણામાદિરન્તશ્ચ મધ્યં ચૈવાહમર્જુન। અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાનાં વાદઃ પ્રવદતામહમ્।।10.32।।
હે અર્જુન, સર્જનકાર્યોમાં હું આરંભ, મધ્ય અને અંત છું; વિદ્યાઓમાં આત્મવિદ્યા છું અને ચર્ચા કરનારા લોકોમાં યોગ્ય તર્ક છું.
અક્ષરાણામકારોઽસ્મિ દ્વન્દ્વઃ સામાસિકસ્ય ચ। અહમેવાક્ષયઃ કાલો ધાતાઽહં વિશ્વતોમુખઃ।।10.33।।
અક્ષરોમાં 'અ' છું, સંયુક્ત શબ્દોમાં દ્વંદ્વ છું, હું અક્ષય સમય છું અને સર્વ દિશામાં રહેનારો સર્જનહાર છું.
મૃત્યુઃ સર્વહરશ્ચાહમુદ્ભવશ્ચ ભવિષ્યતામ્। કીર્તિઃ શ્રીર્વાક્ચ નારીણાં સ્મૃતિર્મેધા ધૃતિઃ ક્ષમા।।10.34।।
હું સર્વને હરણાર મરણ છું અને ભવિષ્યના સર્જનનો આરંભ છું; સ્ત્રીઓમાં કીર્તિ, શ્રી, વાણી, સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, ધીરજ અને ક્ષમા છું.
બૃહત્સામ તથા સામ્નાં ગાયત્રી છન્દસામહમ્। માસાનાં માર્ગશીર્ષોઽહમૃતૂનાં કુસુમાકરઃ।।10.35।।
સામવેદના સ્તોત્રોમાં હું બૃહત્સામ છું, છંદોમાં ગાયત્રી છું, મહિનાઓમાં માર્ગશીર્ષ છું અને ઋતુઓમાં વસંત છું.
દ્યૂતં છલયતામસ્મિ તેજસ્તેજસ્વિનામહમ્। જયોઽસ્મિ વ્યવસાયોઽસ્મિ સત્ત્વં સત્ત્વવતામહમ્।।10.36।।
છલકપટ કરનારા લોકોમાં હું જુગાર છું, તેજસ્વીઓમાં તેજ છું, વિજય, નિશ્ચય અને સદ્ગુણોમાં સત્વ છું.
વૃષ્ણીનાં વાસુદેવોઽસ્મિ પાણ્ડવાનાં ધનંજયઃ। મુનીનામપ્યહં વ્યાસઃ કવીનામુશના કવિઃ।।10.37।।
વૃષ્ણિઓમાં વાસુદેવ છું, પાંડવોમાં ધનંજય છું, મુનિઓમાં વ્યાસ છું અને કવિઓમાં ઉશના છું.
દણ્ડો દમયતામસ્મિ નીતિરસ્મિ જિગીષતામ્। મૌનં ચૈવાસ્મિ ગુહ્યાનાં જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામહમ્।।10.38।।
શિસ્ત આપનારા લોકોમાં દંડ છું, જીત ઇચ્છનારા લોકોમાં નીતિ છું, ગુપ્ત વાતોમાં મૌન છું અને જ્ઞાનોમાં જ્ઞાન છું.