અર્જુન ઉવાચ કિં તદ્બ્રહ્મ કિમધ્યાત્મં કિં કર્મ પુરુષોત્તમ। અધિભૂતં ચ કિં પ્રોક્તમધિદૈવં કિમુચ્યતે।।8.1।।
અર્જુને પૂછ્યું: હે પુરુષોત્તમ, બ્રહ્મ શું છે? આત્મા શું છે? કર્મ શું છે? જીવોમાં સર્વોચ્ચ શું કહેવાય છે? અને દેવોમાં સર્વોચ્ચ શું કહેવાય છે?
અધિયજ્ઞઃ કથં કોઽત્ર દેહેઽસ્મિન્મધુસૂદન। પ્રયાણકાલે ચ કથં જ્ઞેયોઽસિ નિયતાત્મભિઃ।।8.2।।
હે મધુસૂદન, આ શરીરમાં યજ્ઞમાં સર્વોચ્ચ કોણ છે અને કેવી રીતે છે? અને નિયમિત મનવાળા લોકો વિદાય સમયે તમને કેવી રીતે ઓળખે છે?
શ્રી ભગવાનુવાચ અક્ષરં બ્રહ્મ પરમં સ્વભાવોઽધ્યાત્મમુચ્યતે। ભૂતભાવોદ્ભવકરો વિસર્ગઃ કર્મસંજ્ઞિતઃ।।8.3।।
ભગવાને કહ્યું: અવિનાશી બ્રહ્મ સર્વોચ્ચ છે; પોતાનું સ્વરૂપ આત્મા કહેવાય છે; અને જીવોના ઉત્પત્તિનું કારણ જે સર્જન છે, તેને કર્મ કહે છે.
અધિભૂતં ક્ષરો ભાવઃ પુરુષશ્ચાધિદૈવતમ્। અધિયજ્ઞોઽહમેવાત્ર દેહે દેહભૃતાં વર।।8.4।।
નાશ પામતું સ્વરૂપ જીવોમાં સર્વોચ્ચ છે; પુરુષ દેવોમાં સર્વોચ્ચ છે; અને હે શ્રેષ્ઠ શરીરધારી, આ શરીરમાં યજ્ઞમાં સર્વોચ્ચ તો હું જ છું.
અન્તકાલે ચ મામેવ સ્મરન્મુક્ત્વા કલેવરમ્। યઃ પ્રયાતિ સ મદ્ભાવં યાતિ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ।।8.5।।
અને જે અંત સમયે મને સ્મરે છે અને શરીર છોડી જાય છે, એ મારા સ્વરૂપને પામે છે; આમાં કોઈ શંકા નથી.
યં યં વાપિ સ્મરન્ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્। તં તમેવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃ।।8.6।।
હે કુંતિપુત્ર, જે જે ભાવમાં મન રાખી માણસ અંત સમયે શરીર છોડે છે, એ એ ભાવને પામે છે, કારણ કે તે હંમેશા એ ભાવમાં તલીન રહ્યો છે.
તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ મામનુસ્મર યુધ્ય ચ। મય્યર્પિતમનોબુદ્ધિર્મામેવૈષ્યસ્યસંશયમ્।।8.7।।
આથી, દરેક સમયે મને સ્મર અને યુદ્ધ કર; મન અને બુદ્ધિ મને અર્પણ કર, તો તું નિશ્ચયે મારા પાસે આવશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
અભ્યાસયોગયુક્તેન ચેતસા નાન્યગામિના। પરમં પુરુષં દિવ્યં યાતિ પાર્થાનુચિન્તયન્।।8.8।।
યોગના અભ્યાસથી સ્થિર થયેલ મનથી, ક્યાંયે ન ભટકતાં, જે સતત દિવ્ય પુરુષનું ચિંતન કરે છે, હે પાર્થ, એ મને પામે છે.
કવિં પુરાણમનુશાસિતાર મણોરણીયાંસમનુસ્મરેદ્યઃ। સર્વસ્ય ધાતારમચિન્ત્યરૂપ માદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્।।8.9।।
જે મનુષ્ય કવિ, પ્રાચીન, સર્વનો શાસક, અતિ સૂક્ષ્મ, સર્વનો પોષક, કલ્પનાથી પર, સૂર્ય જેવો તેજસ્વી અને અંધકારથી પર છે, એને સ્મરે છે—
પ્રયાણકાલે મનસાઽચલેન ભક્ત્યા યુક્તો યોગબલેન ચૈવ। ભ્રુવોર્મધ્યે પ્રાણમાવેશ્ય સમ્યક્ સ તં પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્।।8.10।।
વિદાય સમયે, અડગ મનથી, ભક્તિ અને યોગબળથી, ભ્રૂમધ્યે પ્રાણને સ્થિર કરીને, એ દિવ્ય સર્વોચ્ચ પુરુષને પામે છે.
યદક્ષરં વેદવિદો વદન્તિ વિશન્તિ યદ્યતયો વીતરાગાઃ। યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ તત્તે પદં સંગ્રહેણ પ્રવક્ષ્યે।।8.11।।
જે અવિનાશીને વેદજ્ઞ લોકો વર્ણવે છે, જેમાં વીતરાગ યતિઓ પ્રવેશ કરે છે, અને જેને મેળવવા બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે—એ સ્થાન હું તને સંક્ષેપમાં સમજાવું છું.
સર્વદ્વારાણિ સંયમ્ય મનો હૃદિ નિરુધ્ય ચ। મૂર્ધ્ન્યાધાયાત્મનઃ પ્રાણમાસ્થિતો યોગધારણામ્।।8.12।।
બધી ઇન્દ્રિયોના દ્વારો બંધ કરી, મનને હૃદયમાં સ્થિર કરી, પ્રાણને માથાના ટોચે રાખી, યોગમાં દૃઢ રહી—
ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્મામનુસ્મરન્। યઃ પ્રયાતિ ત્યજન્દેહં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્।।8.13।।
'ઓમ' એ એક અક્ષર બ્રહ્મ ઉચ્ચારી, મને સ્મરીને, જે મનુષ્ય શરીર છોડે છે, એ સર્વોચ્ચ ગતિને પામે છે.
અનન્યચેતાઃ સતતં યો માં સ્મરતિ નિત્યશઃ। તસ્યાહં સુલભઃ પાર્થ નિત્યયુક્તસ્ય યોગિનઃ।।8.14।।
હે પાર્થ, જે યોગી અનન્ય ચિત્તથી સતત મને સ્મરે છે, એ માટે હું સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાઉં છું, કારણ કે તે હંમેશા મારી સાથે જોડાયેલો રહે છે.
મામુપેત્ય પુનર્જન્મ દુઃખાલયમશાશ્વતમ્। નાપ્નુવન્તિ મહાત્માનઃ સંસિદ્ધિં પરમાં ગતાઃ।।8.15।।
મને પ્રાપ્ત થયેલા મહાત્માઓ, જે પરમ સિદ્ધિ સુધી પહોંચ્યા છે, તેઓ ફરીથી આ દુઃખમય અને અસ્થિર જગતમાં જન્મતા નથી.
આબ્રહ્મભુવનાલ્લોકાઃ પુનરાવર્તિનોઽર્જુન। મામુપેત્ય તુ કૌન્તેય પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે।।8.16।।
હે અર્જુન, બ્રહ્મા સુધીનાં બધા લોકોએ વારંવાર જન્મમરણ ભોગવવું પડે છે, પણ હે કુંતીપુત્ર, મને પ્રાપ્ત થયા પછી ફરી જન્મ થતો નથી.
સહસ્રયુગપર્યન્તમહર્યદ્બ્રહ્મણો વિદુઃ। રાત્રિં યુગસહસ્રાન્તાં તેઽહોરાત્રવિદો જનાઃ।।8.17।।
જે લોકો જાણે છે કે બ્રહ્માનો એક દિવસ હજાર યુગ જેટલો લાંબો છે અને તેની રાત પણ એટલી જ લાંબી છે, એ લોકો જ સાચા અર્થમાં દિવસ-રાતને ઓળખે છે.
અવ્યક્તાદ્વ્યક્તયઃ સર્વાઃ પ્રભવન્ત્યહરાગમે। રાત્ર્યાગમે પ્રલીયન્તે તત્રૈવાવ્યક્તસંજ્ઞકે।।8.18।।
જ્યારે દિવસ આવે છે ત્યારે અવ્યક્તમાંથી સર્વ જીવો પ્રગટ થાય છે અને રાત આવે ત્યારે એ બધા ફરીથી એ જ અવ્યક્તમાં લય પામે છે.
ભૂતગ્રામઃ સ એવાયં ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયતે। રાત્ર્યાગમેઽવશઃ પાર્થ પ્રભવત્યહરાગમે।।8.19।।
હે પાર્થ, આ જીવસમૂહ વારંવાર જન્મે છે અને રાત પડતાં લય પામે છે, અને દિવસ આવે ત્યારે ફરીથી અવશ રીતે જન્મે છે.
પરસ્તસ્માત્તુ ભાવોઽન્યોઽવ્યક્તોઽવ્યક્તાત્સનાતનઃ। યઃ સ સર્વેષુ ભૂતેષુ નશ્યત્સુ ન વિનશ્યતિ।।8.20।।
પણ એ અવ્યક્તથી પણ પર એક અનાદિ અવ્યક્ત તત્વ છે, જે સર્વ જીવો નષ્ટ થાય ત્યારે પણ ક્યારેય નષ્ટ થતું નથી.
અવ્યક્તોઽક્ષર ઇત્યુક્તસ્તમાહુઃ પરમાં ગતિમ્। યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે તદ્ધામ પરમં મમ।।8.21।।
આ અવ્યક્તને અક્ષર કહેવામાં આવે છે અને તેને પરમ ગતિ કહેવાય છે. તેને પ્રાપ્ત કરીને કોઈ પાછો ફરતો નથી; એ જ મારું સર્વોચ્ચ ધામ છે.
પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ત્વનન્યયા। યસ્યાન્તઃસ્થાનિ ભૂતાનિ યેન સર્વમિદં તતમ્।।8.22।।
હે પાર્થ, એ પરમ પુરુષ એકમાત્ર ભક્તિથી પ્રાપ્ત થાય છે; સર્વ જીવો એમાં નિવાસ કરે છે અને એ સર્વત્ર વ્યાપક છે.
યત્ર કાલે ત્વનાવૃત્તિમાવૃત્તિં ચૈવ યોગિનઃ। પ્રયાતા યાન્તિ તં કાલં વક્ષ્યામિ ભરતર્ષભ।।8.23।।
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, કયા સમયે યોગીઓ જાય છે તો પાછા આવતાં નથી અને કયા સમયે જાય છે તો પાછા આવે છે, એ હું તને સમજાવું છું.
અગ્નિર્જ્યોતિરહઃ શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્। તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો જનાઃ।।8.24।।
અગ્નિ, પ્રકાશ, દિવસ, શુક્લપક્ષ અને ઉત્તરાયણના છ મહિના—આ સમયે બ્રહ્મને જાણનારા લોકો બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે.
ધૂમો રાત્રિસ્તથા કૃષ્ણઃ ષણ્માસા દક્ષિણાયનમ્। તત્ર ચાન્દ્રમસં જ્યોતિર્યોગી પ્રાપ્ય નિવર્તતે।।8.25।।
ધૂમ્ર, રાત, કૃષ્ણપક્ષ અને દક્ષિણાયણના છ મહિના—આ સમયે યોગી ચંદ્રપ્રકાશ પ્રાપ્ત કરીને પાછા ફરે છે.
શુક્લકૃષ્ણે ગતી હ્યેતે જગતઃ શાશ્વતે મતે। એકયા યાત્યનાવૃત્તિમન્યયાઽઽવર્તતે પુનઃ।।8.26।।
આ જગતમાં શુક્લ અને કૃષ્ણ નામે બે શાશ્વત માર્ગો માનવામાં આવે છે; એકથી જઈને પાછા આવવું પડતું નથી, બીજાથી ફરી પાછા આવવું પડે છે.
નૈતે સૃતી પાર્થ જાનન્યોગી મુહ્યતિ કશ્ચન। તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ યોગયુક્તો ભવાર્જુન।।8.27।।
હે પાર્થ, જે યોગી આ બંને માર્ગોને જાણે છે, તે કદી ભ્રમિત થતો નથી; તેથી હે અર્જુન, સર્વ સમયે યોગમાં સ્થિર રહે.
વેદેષુ યજ્ઞેષુ તપઃસુ ચૈવ દાનેષુ યત્પુણ્યફલં પ્રદિષ્ટમ્। અત્યેતિ તત્સર્વમિદં વિદિત્વા યોગી પરં સ્થાનમુપૈતિ ચાદ્યમ્।।8.28।।
આ બધું જાણીને યોગી વેદ, યજ્ઞ, તપ અને દાનથી મળતા સર્વ પુણ્યફળને પાર કરી જાય છે અને પરમ, પ્રાચીન ધામને પ્રાપ્ત કરે છે.
શ્રી ભગવાનુવાચ ઇદં તુ તે ગુહ્યતમં પ્રવક્ષ્યામ્યનસૂયવે। જ્ઞાનં વિજ્ઞાનસહિતં યજ્જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસેઽશુભાત્।।9.1।।
શ્રી ભગવાને કહ્યું: હે અનસૂય, હવે હું તને સર્વથી ગુપ્ત જ્ઞાન અને અનુભવ સાથે કહું છું; આ જાણીને તું સર્વ અશુભથી મુક્ત થઈ જશે.
રાજવિદ્યા રાજગુહ્યં પવિત્રમિદમુત્તમમ્। પ્રત્યક્ષાવગમં ધર્મ્યં સુસુખં કર્તુમવ્યયમ્।।9.2।।
આ રાજવિધ્યા છે, રાજગુહ્ય છે, પવિત્ર છે, શ્રેષ્ઠ છે, સીધું અનુભવાય છે, ધર્મમય છે, સરળ છે અને ક્યારેય નાશ પામતું નથી.