શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા

ન કાઙ્ક્ષે વિજયં કૃષ્ણ ન ચ રાજ્યં સુખાનિ ચ। કિં નો રાજ્યેન ગોવિન્દ કિં ભોગૈર્જીવિતેન વા।।1.32।।

હે કૃષ્ણ, મને જીત, રાજય કે સુખની ઈચ્છા નથી. હે ગોવિંદ, રાજય, ભોગ કે જીવનનો પણ શું લાભ?

યેષામર્થે કાઙ્ક્ષિતં નો રાજ્યં ભોગાઃ સુખાનિ ચ। ત ઇમેઽવસ્થિતા યુદ્ધે પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા ધનાનિ ચ।।1.33।।

જેઓ માટે આપણે રાજય, સુખ અને ભોગની ઇચ્છા રાખીએ છીએ, એ બધા અહીં યુદ્ધમાં જીવ અને ધન ત્યાગવા તૈયાર ઊભા છે.

આચાર્યાઃ પિતરઃ પુત્રાસ્તથૈવ ચ પિતામહાઃ। માતુલાઃ શ્ચશુરાઃ પૌત્રાઃ શ્યાલાઃ સમ્બન્ધિનસ્તથા।।1.34।।

ગુરુઓ, પિતા, પુત્રો, પિતામહો, મામા, સસરા, પૌત્રો, ભાઈ-બેનો અને અન્ય સંબંધીઓ પણ અહીં છે.

એતાન્ન હન્તુમિચ્છામિ ઘ્નતોઽપિ મધુસૂદન। અપિ ત્રૈલોક્યરાજ્યસ્ય હેતોઃ કિં નુ મહીકૃતે।।1.35।।

હે મધુસૂદન, એ લોકો મને મારી નાખે તો પણ હું એમને મારવા ઈચ્છતો નથી, ત્રણેય લોકના રાજય માટે પણ નહીં, તો પછી આ ધરતી માટે તો વાત જ શું.

નિહત્ય ધાર્તરાષ્ટ્રાન્નઃ કા પ્રીતિઃ સ્યાજ્જનાર્દન। પાપમેવાશ્રયેદસ્માન્હત્વૈતાનાતતાયિનઃ।।1.36।।

હે જનાર્દન, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને મારીને આપણને શું આનંદ મળશે? આવા આતતાયીઓને મારીશું તો પાપ જ લાગશે.

તસ્માન્નાર્હા વયં હન્તું ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સ્વબાન્ધવાન્। સ્વજનં હિ કથં હત્વા સુખિનઃ સ્યામ માધવ।।1.37।।

માઘવ, એટલે આપણે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો અને આપણા સગાંઓને મારવા યોગ્ય નથી. પોતાના જ લોકોનો નાશ કરીને આપણે ક્યારે સુખી રહી શકીએ?

યદ્યપ્યેતે ન પશ્યન્તિ લોભોપહતચેતસઃ। કુલક્ષયકૃતં દોષં મિત્રદ્રોહે ચ પાતકમ્।।1.38।।

ભલે એ લોકો, જેમનું મન લોભથી આછાદિત થઈ ગયું છે, કુળના વિનાશમાં કે મિત્રદ્રોહમાં શું પાપ છે એ સમજતા નથી,

કથં ન જ્ઞેયમસ્માભિઃ પાપાદસ્માન્નિવર્તિતુમ્। કુલક્ષયકૃતં દોષં પ્રપશ્યદ્ભિર્જનાર્દન।।1.39।।

પણ, જનાર્દન, જ્યારે આપણે સ્પષ્ટ રીતે કુળના વિનાશમાં રહેલા દોષને ઓળખી શકીએ છીએ, તો પછી આપણે આ પાપથી દૂર કેમ ન રહીએ?

કુલક્ષયે પ્રણશ્યન્તિ કુલધર્માઃ સનાતનાઃ। ધર્મે નષ્ટે કુલં કૃત્સ્નમધર્મોઽભિભવત્યુત।।1.40।।

કુળનો નાશ થાય ત્યારે તેની પ્રાચીન પરંપરાઓ નष्ट થઈ જાય છે; અને જ્યારે ધર્મ નાશ પામે છે, ત્યારે આખું કુળ અધર્મમાં ડૂબી જાય છે.

અધર્માભિભવાત્કૃષ્ણ પ્રદુષ્યન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ। સ્ત્રીષુ દુષ્ટાસુ વાર્ષ્ણેય જાયતે વર્ણસઙ્કરઃ।।1.41।।

કૃષ્ણ, જ્યારે અધર્મ વધે છે ત્યારે કુળની સ્ત્રીઓ બગડી જાય છે; અને સ્ત્રીઓ બગડે ત્યારે, વૃષ્ણિના વંશજ, જાતિઓમાં ગડબડ ઊભી થાય છે.

સઙ્કરો નરકાયૈવ કુલઘ્નાનાં કુલસ્ય ચ। પતન્તિ પિતરો હ્યેષાં લુપ્તપિણ્ડોદકક્રિયાઃ।।1.42।।

આવી ગડબડથી કુળના વિનાશક અને કુળ બંને માટે નરક જ આવે છે; અને તેમના પિતૃઓ પણ પિંડ અને પાણીની ક્રિયા ન મળવાથી પતન પામે છે.

દોષૈરેતૈઃ કુલઘ્નાનાં વર્ણસઙ્કરકારકૈઃ। ઉત્સાદ્યન્તે જાતિધર્માઃ કુલધર્માશ્ચ શાશ્વતાઃ।।1.43।।

કુળના વિનાશકોએ જે દોષ કર્યા અને જાતિમાં ગડબડ ઊભી કરી, એથી જાતિ અને કુળની શાશ્વત પરંપરાઓ પણ નાશ પામે છે.

ઉત્સન્નકુલધર્માણાં મનુષ્યાણાં જનાર્દન। નરકેઽનિયતં વાસો ભવતીત્યનુશુશ્રુમ।।1.44।।

જનાર્દન, જેમના કુળધર્મો નાશ પામ્યા છે એવા માણસો માટે, અમે સાંભળ્યું છે કે, તેમને અનંતકાળ સુધી નરકમાં રહેવું પડે છે.

અહો બત મહત્પાપં કર્તું વ્યવસિતા વયમ્। યદ્રાજ્યસુખલોભેન હન્તું સ્વજનમુદ્યતાઃ।।1.45।।

હાય! રાજસુખના લોભમાં આવીને, આપણે પોતાના જ લોકોના વિનાશ માટે જે મોટું પાપ કરવા તૈયાર થયા છીએ, એ કેટલી દુઃખદ વાત છે!

યદિ મામપ્રતીકારમશસ્ત્રં શસ્ત્રપાણયઃ। ધાર્તરાષ્ટ્રા રણે હન્યુસ્તન્મે ક્ષેમતરં ભવેત્।।1.46।।

જો ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો શસ્ત્રધારી બનીને યુદ્ધમાં મને નિઃશસ્ત્ર અને પ્રતિકાર ન કરતા મારી નાખે, તો એ જ મારી માટે વધારે સારું છે.

સઞ્જય ઉવાચ એવમુક્ત્વાઽર્જુનઃ સંખ્યે રથોપસ્થ ઉપાવિશત્। વિસૃજ્ય સશરં ચાપં શોકસંવિગ્નમાનસઃ।।1.47।।

સંજયે કહ્યું: આમ કહીને અર્જુને રથમાં પોતાના સ્થાન પર બેસી ગયો, ધનુષ્ય અને બાણ નીચે મૂકી દીધા, અને તેનો મન દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયો.

સઞ્જય ઉવાચ તં તથા કૃપયાઽવિષ્ટમશ્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્। વિષીદન્તમિદં વાક્યમુવાચ મધુસૂદનઃ।।2.1।।

સંજયે કહ્યું: એ રીતે દયા થી ભરાઈ ગયેલા, આંખોમાં આંસુ ભરાયેલા અને ચિંતિત અર્જુનને, મધુસૂદને આ રીતે કહ્યું.

શ્રી ભગવાનુવાચ કુતસ્ત્વા કશ્મલમિદં વિષમે સમુપસ્થિતમ્। અનાર્યજુષ્ટમસ્વર્ગ્યમકીર્તિકરમર્જુન।।2.2।।

ભગવાને કહ્યું: અર્જુન, આ મુશ્કેલીની ઘડીમાં તને આ નિરાશા ક્યાંથી આવી? આ neither આર્ય લોકો માટે યોગ્ય છે, neither સ્વર્ગ આપે છે, neither સન્માન આપે છે.

ક્લૈબ્યં મા સ્મ ગમઃ પાર્થ નૈતત્ત્વય્યુપપદ્યતે। ક્ષુદ્રં હૃદયદૌર્બલ્યં ત્યક્ત્વોત્તિષ્ઠ પરન્તપ।।2.3।।

પાર્થ, તું બળહીનતા તરફ ન જા; એ તને શોભતું નથી. મનની આ નાનકડી દુર્બળતા છોડ અને ઊભો થા, શત્રુઓને હરાવનાર!

અર્જુન ઉવાચ કથં ભીષ્મમહં સંખ્યે દ્રોણં ચ મધુસૂદન। ઇષુભિઃ પ્રતિયોત્સ્યામિ પૂજાર્હાવરિસૂદન।।2.4।।

અર્જુને કહ્યું: મધુસૂદન, યુદ્ધમાં હું ભીષ્મ અને દ્રોણ જેવા પૂજનીય મહાનુભાવો સામે બાણથી કેવી રીતે લડી શકું?

ગુરૂનહત્વા હિ મહાનુભાવાન્ શ્રેયો ભોક્તું ભૈક્ષ્યમપીહ લોકે। હત્વાર્થકામાંસ્તુ ગુરૂનિહૈવ ભુઞ્જીય ભોગાન્ રુધિરપ્રદિગ્ધાન્।।2.5।।

આ મહાન ગુરુઓને મારીને કરતાં, ભલે ભિક્ષા કરીને જીવવું વધારે સારું છે; કારણ કે, જો હું એમને મારીશ, તો એમના લોહીથી લથપથ સુખ ભોગવીશ.

ન ચૈતદ્વિદ્મઃ કતરન્નો ગરીયો યદ્વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ। યાનેવ હત્વા ન જિજીવિષામ સ્તેઽવસ્થિતાઃ પ્રમુખે ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ।।2.6।।

અમને તો ખબર નથી કે અમારે માટે શું સારું છે – અમે જીતીએ કે એ લોકો જીતે. જેમને મારીને જીવવું પણ અમને ગમતું નથી, એવા ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો સામે જ આજે યુદ્ધમાં ઊભા છે.

કાર્પણ્યદોષોપહતસ્વભાવઃ પૃચ્છામિ ત્વાં ધર્મસંમૂઢચેતાઃ। યચ્છ્રેયઃ સ્યાન્નિશ્િચતં બ્રૂહિ તન્મે શિષ્યસ્તેઽહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્।।2.7।।

મારી દયા અને મનની દુર્બળતાથી હું ગૂંચવાઈ ગયો છું; શું કરવું એ સમજાતું નથી. તેથી, તું મને જે સાચું અને શ્રેષ્ઠ લાગે એ સ્પષ્ટપણે કહેજે. હું તારો શિષ્ય છું, મને શીખવાડ, હું તારી શરણમાં આવ્યો છું.

ન હિ પ્રપશ્યામિ મમાપનુદ્યા દ્યચ્છોકમુચ્છોષણમિન્દ્રિયાણામ્। અવાપ્ય ભૂમાવસપત્નમૃદ્ધમ્ રાજ્યં સુરાણામપિ ચાધિપત્યમ્।।2.8।।

મારે જે દુઃખ મનમાં વસી ગયું છે અને જે મારા ઇન્દ્રિયો સુકવી નાખે છે, એ દુઃખને દૂર કરવાનું મને કોઈ ઉપાય દેખાતો નથી—even જો મને આખી ધરતી પર એકલવાયું અને સમૃદ્ધ રાજ્ય મળી જાય, કે દેવતાઓ પર પણ રાજ મળ્યું હોય, તો પણ.

સઞ્જય ઉવાચ એવમુક્ત્વા હૃષીકેશં ગુડાકેશઃ પરન્તપ। ન યોત્સ્ય ઇતિ ગોવિન્દમુક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ।।2.9।।

સંજયએ કહ્યું: ગુડાકેશએ હૃષીકેશને આ રીતે કહીને, અને 'હું યુદ્ધ નહીં કરું' એમ ગોવિંદને કહી, પછી મૌન થઈ ગયો.

તમુવાચ હૃષીકેશઃ પ્રહસન્નિવ ભારત। સેનયોરુભયોર્મધ્યે વિષીદન્તમિદં વચઃ।।2.10।।

હૃષીકેશે, બંને સેના વચ્ચે દુઃખી બેઠેલા અર્જુનને, હલકું સ્મિત કરીને, આ રીતે કહ્યું.

શ્રી ભગવાનુવાચ અશોચ્યાનન્વશોચસ્ત્વં પ્રજ્ઞાવાદાંશ્ચ ભાષસે। ગતાસૂનગતાસૂંશ્ચ નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ।।2.11।।

ભગવાને કહ્યું: તું જેમના માટે શોક કરવો જોઈએ નહીં, એમના માટે દુઃખી થાય છે, અને છતાં જ્ઞાનની વાત કરે છે. જ્ઞાની માણસો જીવતા કે મરેલા માટે શોક કરતા નથી.

ન ત્વેવાહં જાતુ નાસં ન ત્વં નેમે જનાધિપાઃ। ન ચૈવ ન ભવિષ્યામઃ સર્વે વયમતઃ પરમ્।।2.12।।

ક્યારેય એવું થયું નથી કે હું, તું કે આ રાજાઓ નહોતાં; અને આગળ પણ આપણે કોઈપણ કાળે નહી રહીએ, એવું થવાનું નથી.

દેહિનોઽસ્મિન્યથા દેહે કૌમારં યૌવનં જરા। તથા દેહાન્તરપ્રાપ્તિર્ધીરસ્તત્ર ન મુહ્યતિ।।2.13।।

જેવી રીતે આ શરીરમાં આત્મા બાળપણ, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થામાં જાય છે, એ જ રીતે મૃત્યુ પછી બીજું શરીર મેળવે છે; સમજદાર માણસ એમાં ભ્રમાતો નથી.