સ્પર્શાન્કૃત્વા બહિર્બાહ્યાંશ્ચક્ષુશ્ચૈવાન્તરે ભ્રુવોઃ। પ્રાણાપાનૌ સમૌ કૃત્વા નાસાભ્યન્તરચારિણૌ।।5.27।।
જે બાહ્ય વિષયોને બહાર રાખે છે, દ્રષ્ટિ ભ્રૂમધ્યે સ્થિર કરે છે અને શ્વાસને નાકમાં સમાન કરે છે—
યતેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિર્મુનિર્મોક્ષપરાયણઃ। વિગતેચ્છાભયક્રોધો યઃ સદા મુક્ત એવ સઃ।।5.28।।
જેના ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ સંયમમાં છે, જે મુક્તિમાં મન લગાડે છે અને ઈચ્છા, ભય તથા ક્રોધથી મુક્ત છે, એવો મુનિ હંમેશા મુક્ત રહે છે.
ભોક્તારં યજ્ઞતપસાં સર્વલોકમહેશ્વરમ્। સુહૃદં સર્વભૂતાનાં જ્ઞાત્વા માં શાન્તિમૃચ્છતિ।।5.29।।
જે મને સર્વ યજ્ઞ અને તપના ભોગનાર, સર્વ લોકનો મહાન સ્વામી અને સર્વ જીવનો સારો મિત્ર જાણે છે, તે મનુષ્ય સાચી શાંતિ પામે છે.
શ્રી ભગવાનુવાચ અનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ। સ સંન્યાસી ચ યોગી ચ ન નિરગ્નિર્ન ચાક્રિયઃ।।6.1।।
ભગવાને કહ્યું: જે મનુષ્ય કર્મના ફળમાં આશ્રય રાખ્યા વિના ફરજિયાત કર્મ કરે છે, એ સાચો ત્યાગી અને યોગી છે; ફક્ત અગ્નિનો ત્યાગ કરનાર કે કર્મ ન કરનાર એવો નથી.
યં સંન્યાસમિતિ પ્રાહુર્યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડવ। ન હ્યસંન્યસ્તસઙ્કલ્પો યોગી ભવતિ કશ્ચન।।6.2।।
પાર્થ, જેને સંન્યાસ કહે છે, એ જ યોગ છે એવું જાણ. કારણ કે, જે મનુષ્યે પોતાની ઈચ્છાઓ અને સંકલ્પો છોડ્યા નથી, તે ક્યારેય યોગી બની શકતો નથી.
આરુરુક્ષોર્મુનેર્યોગં કર્મ કારણમુચ્યતે। યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમુચ્યતે।।6.3।।
યોગ મેળવવા ઇચ્છે છે તે માટે કર્મ કરવું જરૂરી છે; પણ જે યોગમાં સ્થિર થઈ ગયો છે, તેના માટે શાંતિ જ મુખ્ય સાધન છે.
યદા હિ નેન્દ્રિયાર્થેષુ ન કર્મસ્વનુષજ્જતે। સર્વસઙ્કલ્પસંન્યાસી યોગારૂઢસ્તદોચ્યતે।।6.4।।
જ્યારે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં કે કર્મોમાં આસક્ત નથી રહેતો અને સર્વે સંકલ્પોનો ત્યાગ કરી દે છે, ત્યારે તેને યોગમાં સ્થિર થયો કહેવાય છે.
ઉદ્ધરેદાત્મનાઽઽત્માનં નાત્માનમવસાદયેત્। આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ।।6.5।।
મનુષ્યે પોતે પોતાનું ઉદ્ધાર કરવું જોઈએ અને પોતાને નીચે ન પાડવો જોઈએ; કારણ કે પોતાનો આત્મા પોતાનો મિત્ર પણ છે અને દુશ્મન પણ.
બન્ધુરાત્માઽઽત્મનસ્તસ્ય યેનાત્મૈવાત્મના જિતઃ। અનાત્મનસ્તુ શત્રુત્વે વર્તેતાત્મૈવ શત્રુવત્।।6.6।।
જે મનુષ્યે પોતાના આત્માને જીત્યો છે, તેના માટે આત્મા મિત્ર બની જાય છે; અને જે મનુષ્યે આત્માને નથી જીત્યો, તેના માટે આત્મા દુશ્મન બની જાય છે.
જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્ય પરમાત્મા સમાહિતઃ। શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ તથા માનાપમાનયોઃ।।6.7।।
જેનું મન જીતેલું અને શાંત છે, તેમાં પરમાત્મા સ્થિર થઈ જાય છે; તે ઠંડા-ગરમ, સુખ-દુઃખ અને માન-અપમાનમાં સમાન રહે છે.
જ્ઞાનવિજ્ઞાનતૃપ્તાત્મા કૂટસ્થો વિજિતેન્દ્રિયઃ। યુક્ત ઇત્યુચ્યતે યોગી સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ।।6.8।।
જે મનુષ્ય જ્ઞાન અને અનુભવથી સંતોષ પામેલો છે, સ્થિર છે અને ઇન્દ્રિયોને જીતેલા છે, એ યોગી કહેવાય છે અને તે માટી, પથ્થર અને સોનામાં સમાન ભાવ રાખે છે.
સુહૃન્મિત્રાર્યુદાસીનમધ્યસ્થદ્વેષ્યબન્ધુષુ। સાધુષ્વપિ ચ પાપેષુ સમબુદ્ધિર્વિશિષ્યતે।।6.9।।
જે મનુષ્ય મિત્ર, સ્નેહી, દુશ્મન, ઉદાસીન, મધ્યસ્થ, દ્વેષી, સંબંધીઓ, સારા અને ખરાબ લોકો પ્રત્યે સમાન બુદ્ધિ રાખે છે, તે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
યોગી યુઞ્જીત સતતમાત્માનં રહસિ સ્થિતઃ। એકાકી યતચિત્તાત્મા નિરાશીરપરિગ્રહઃ।।6.10।।
યોગીએ હંમેશા એકાંતમાં, એકલા રહી, મન અને આત્માને સંયમમાં રાખી, ઇચ્છા અને સંપત્તિનો ત્યાગ કરીને યોગાભ્યાસ કરવો જોઈએ.
શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનમાત્મનઃ। નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચૈલાજિનકુશોત્તરમ્।।6.11।।
પવિત્ર સ્થળે, ખૂબ ઊંચું કે ખૂબ નીચું નહીં હોય એવું મજબૂત આસન કપડું, મૃગચર્મ અને કુશથી તૈયાર કરીને સ્થાપવું જોઈએ.
તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ। ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાદ્યોગમાત્મવિશુદ્ધયે।।6.12।।
ત્યાં મનને એકાગ્ર કરીને, ચિત્ત અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને, આસન પર બેસી આત્માની પવિત્રતા માટે યોગ કરવો જોઈએ.
સમં કાયશિરોગ્રીવં ધારયન્નચલં સ્થિરઃ। સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્।।6.13।।
શરીર, માથું અને ગળાને સીધા અને સ્થિર રાખીને, પોતાની નાકના ટોચ પર નજર રાખવી અને અન્ય દિશામાં ન જોવું.
પ્રશાન્તાત્મા વિગતભીર્બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ। મનઃ સંયમ્ય મચ્ચિત્તો યુક્ત આસીત મત્પરઃ।।6.14।।
શાંત મન, ભયરહિત, બ્રહ્મચર્યના વ્રતમાં સ્થિર, મનને સંયમમાં રાખીને, મને સમર્પિત થઈને, યોગી બેસે.
યુઞ્જન્નેવં સદાઽઽત્માનં યોગી નિયતમાનસઃ। શાન્તિં નિર્વાણપરમાં મત્સંસ્થામધિગચ્છતિ।।6.15।।
આ રીતે હંમેશા આત્માને યોગમાં જોડતો યોગી, મનને સંયમમાં રાખીને, મારી સાથે એકરૂપ થઈને પરમ શાંતિ અને મોક્ષ પામે છે.
નાત્યશ્નતસ્તુ યોગોઽસ્તિ ન ચૈકાન્તમનશ્નતઃ। ન ચાતિસ્વપ્નશીલસ્ય જાગ્રતો નૈવ ચાર્જુન।।6.16।।
અર્જુન, જે વધારે ખાય છે કે જે બિલકુલ ખાતો નથી, જે વધારે ઊંઘે છે કે જે હંમેશા જાગતો રહે છે, તેના માટે યોગ નથી.
યુક્તાહારવિહારસ્ય યુક્તચેષ્ટસ્ય કર્મસુ। યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગો ભવતિ દુઃખહા।।6.17।।
જે ખાવા-પીવામાં, ફરવામાં, કર્મોમાં અને ઊંઘ-જાગરણમાં મર્યાદિત છે, તેના માટે યોગ દુઃખનો નાશ કરે છે.
યદા વિનિયતં ચિત્તમાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે। નિઃસ્પૃહઃ સર્વકામેભ્યો યુક્ત ઇત્યુચ્યતે તદા।।6.18।।
જ્યારે મન સંપૂર્ણ રીતે સંયમમાં આવીને માત્ર આત્મામાં સ્થિર થાય છે અને સર્વે ઇચ્છાઓથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે તે યોગમાં એકરૂપ કહેવાય છે.
યથા દીપો નિવાતસ્થો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા। યોગિનો યતચિત્તસ્ય યુઞ્જતો યોગમાત્મનઃ।।6.19।।
જેવી રીતે પવન વગરની જગ્યાએ દીવો હલતો નથી, તેવી જ ઉપમા યોગાભ્યાસ કરતો, મન સંયમમાં રાખનાર યોગી માટે આપવામાં આવે છે.
યત્રોપરમતે ચિત્તં નિરુદ્ધં યોગસેવયા। યત્ર ચૈવાત્મનાઽઽત્માનં પશ્યન્નાત્મનિ તુષ્યતિ।।6.20।।
જ્યારે મન યોગની સાધનાથી સંપૂર્ણ શાંત થઈ જાય છે, અને જ્યારે માણસ પોતાને પોતાના અંદર જોઈને, પોતાના અંદર જ સંતોષ પામે છે,
સુખમાત્યન્તિકં યત્તદ્બુદ્ધિગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્। વેત્તિ યત્ર ન ચૈવાયં સ્થિતશ્ચલતિ તત્ત્વતઃ।।6.21।।
ત્યારે તેને જે સુખ મળે છે, એ બુદ્ધિથી સમજાય એવું છે, ઇન્દ્રિયો માટે અપરિચિત છે અને એ સુખ ક્યારેય ઓછું થતું નથી. એ સ્થિતિમાં સ્થિર રહેનાર માણસ સત્યથી કદી વિમુખ થતો નથી.
યં લબ્ધ્વા ચાપરં લાભં મન્યતે નાધિકં તતઃ। યસ્મિન્સ્થિતો ન દુઃખેન ગુરુણાપિ વિચાલ્યતે।।6.22।।
જેને એ પ્રાપ્ત થઈ જાય છે, તેને પછી બીજું કોઈ લાભ વધારે લાગતો નથી; અને એમાં સ્થિર રહેનાર માણસને મોટું દુઃખ પણ કદી ડગાવી શકતું નથી.
તં વિદ્યાદ્ દુઃખસંયોગવિયોગં યોગસંજ્ઞિતમ્। સ નિશ્ચયેન યોક્તવ્યો યોગોઽનિર્વિણ્ણચેતસા।।6.23।।
આ દુઃખ સાથેના સંબંધને તોડી નાખવાનું, જેને યોગ કહેવામાં આવે છે, એ જ સાચો યોગ છે. આ યોગ નિશ્ચયપૂર્વક અને અડગ મનથી કરવો જોઈએ.
સઙ્કલ્પપ્રભવાન્કામાંસ્ત્યક્ત્વા સર્વાનશેષતઃ। મનસૈવેન્દ્રિયગ્રામં વિનિયમ્ય સમન્તતઃ।।6.24।।
બધા સંકલ્પથી ઉદ્ભવતા ઈચ્છાઓને સંપૂર્ણપણે ત્યજીને, મનથી જ સર્વે ઇન્દ્રિયોને ચારે બાજુથી સંયમમાં રાખવી જોઈએ.
શનૈઃ શનૈરુપરમેદ્ બુદ્ધ્યા ધૃતિગૃહીતયા। આત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્।।6.25।।
મનને ધીરેધીરે, બુદ્ધિથી અને દૃઢતાથી શાંત કરવું જોઈએ; મનને આત્મામાં સ્થિર કરીને, બીજું કશું પણ વિચારવું નહીં.
યતો યતો નિશ્ચરતિ મનશ્ચઞ્ચલમસ્થિરમ્। તતસ્તતો નિયમ્યૈતદાત્મન્યેવ વશં નયેત્।।6.26।।
મન જ્યાં જ્યાં ચંચળ અને અસ્થિર બનીને ભટકે, ત્યાંથી તેને પાછું ખેંચીને, માત્ર આત્માના વશમાં રાખવું જોઈએ.
પ્રશાન્તમનસં હ્યેનં યોગિનં સુખમુત્તમમ્। ઉપૈતિ શાન્તરજસં બ્રહ્મભૂતમકલ્મષમ્।।6.27।।
જે યોગીનું મન સંપૂર્ણ શાંત છે, જેના રાગ-દ્વેષ શમાઈ ગયા છે, જે બ્રહ્મરૂપ અને નિષ્પાપ છે, તેને સર્વોત્તમ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.