તદ્બુદ્ધયસ્તદાત્માનસ્તન્નિષ્ઠાસ્તત્પરાયણાઃ। ગચ્છન્ત્યપુનરાવૃત્તિં જ્ઞાનનિર્ધૂતકલ્મષાઃ।।5.17।।
જેઓનું બુદ્ધિ, મન, શ્રદ્ધા અને આશરો એ પરમાત્મામાં સ્થિર છે અને જ્ઞાનથી જેમના પાપ દૂરી ગયા છે, તેઓ ફરી જન્મતા નથી અને મુક્તિ પામે છે.
વિદ્યાવિનયસંપન્ને બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ। શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ।।5.18।।
જેઓને જ્ઞાન અને વિનયથી યુક્ત બ્રાહ્મણ, ગાય, હાથી, કૂતરો અને કૂતરાનું માંસ ખાવાવાળો — બધામાં સમાન દૃષ્ટિ છે, એવા મનુષ્યો સાચા વિદ્વાન છે.
ઇહૈવ તૈર્જિતઃ સર્ગો યેષાં સામ્યે સ્થિતં મનઃ। નિર્દોષં હિ સમં બ્રહ્મ તસ્માદ્બ્રહ્મણિ તે સ્થિતાઃ।।5.19।।
જેઓનું મન સમતામાં સ્થિર છે, તેઓએ આ જીવનમાં જ જન્મમરણને જીત્યું છે; કેમ કે પરમાત્મા નિર્દોષ અને સર્વેમાં સમાન છે, તેથી તેઓ પરમાત્મામાં સ્થિર રહે છે.
ન પ્રહૃષ્યેત્પ્રિયં પ્રાપ્ય નોદ્વિજેત્પ્રાપ્ય ચાપ્રિયમ્। સ્થિરબુદ્ધિરસમ્મૂઢો બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મણિ સ્થિતઃ।।5.20।।
જેને પરમાત્માનું જ્ઞાન છે, જેનું બુદ્ધિ સ્થિર અને ભ્રમરહિત છે, તે સુખદ વસ્તુ મળતાં આનંદિત થતો નથી કે દુઃખદ વસ્તુ મળતાં ઉદ્વિગ્ન થતો નથી; તે પરમાત્મામાં સ્થિર રહે છે.
બાહ્યસ્પર્શેષ્વસક્તાત્મા વિન્દત્યાત્મનિ યત્સુખમ્। સ બ્રહ્મયોગયુક્તાત્મા સુખમક્ષયમશ્નુતે।।5.21।।
જેનું મન બાહ્ય વિષયોથી અલગ છે અને જે પોતાનામાં જ સુખ મેળવે છે, એવો પરમાત્મા સાથે એકરૂપ થયેલો મનુષ્ય અવિનાશી સુખ પામે છે.
યે હિ સંસ્પર્શજા ભોગા દુઃખયોનય એવ તે। આદ્યન્તવન્તઃ કૌન્તેય ન તેષુ રમતે બુધઃ।।5.22।।
કૌંતેય, સ્પર્શથી ઉત્પન્ન થતા ભોગો તો દુઃખના કારણ છે; એ બધાં આરંભ અને અંતવાળા છે, તેથી બુદ્ધિમાન માણસ એમાં આનંદ પામતો નથી.
શક્નોતીહૈવ યઃ સોઢું પ્રાક્શરીરવિમોક્ષણાત્। કામક્રોધોદ્ભવં વેગં સ યુક્તઃ સ સુખી નરઃ।।5.23।।
જે મનુષ્ય શરીર છોડ્યા પહેલાં જ કામ અને ક્રોધથી ઉત્પન્ન થતો જોર સહન કરી શકે છે, એ સાચો યોગી છે અને સાચો સુખી છે.
યોઽન્તઃસુખોઽન્તરારામસ્તથાન્તર્જ્યોતિરેવ યઃ। સ યોગી બ્રહ્મનિર્વાણં બ્રહ્મભૂતોઽધિગચ્છતિ।।5.24।।
જેનું સુખ અંદર છે, આનંદ અંદર છે અને પ્રકાશ પણ અંદર છે, એવો યોગી પરમાત્મા સાથે એકરૂપ થઈ પરમ શાંતિ પામે છે.
લભન્તે બ્રહ્મનિર્વાણમૃષયઃ ક્ષીણકલ્મષાઃ। છિન્નદ્વૈધા યતાત્માનઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ।।5.25।।
જેઓના પાપ નાશ પામ્યા છે, સંશયો કાપી નાખ્યા છે, મન સંયમમાં છે અને બધા જીવના કલ્યાણમાં રુચિ ધરાવે છે, એવા ઋષિઓ પરમ શાંતિ પામે છે.
કામક્રોધવિયુક્તાનાં યતીનાં યતચેતસામ્। અભિતો બ્રહ્મનિર્વાણં વર્તતે વિદિતાત્મનામ્।।5.26।।
જેઓ કામ અને ક્રોધથી મુક્ત છે, મન સંયમમાં છે અને આત્માની ઓળખ ધરાવે છે, એવા ત્યાગીઓને સર્વત્ર પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
સ્પર્શાન્કૃત્વા બહિર્બાહ્યાંશ્ચક્ષુશ્ચૈવાન્તરે ભ્રુવોઃ। પ્રાણાપાનૌ સમૌ કૃત્વા નાસાભ્યન્તરચારિણૌ।।5.27।।
જે બાહ્ય વિષયોને બહાર રાખે છે, દ્રષ્ટિ ભ્રૂમધ્યે સ્થિર કરે છે અને શ્વાસને નાકમાં સમાન કરે છે—
યતેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિર્મુનિર્મોક્ષપરાયણઃ। વિગતેચ્છાભયક્રોધો યઃ સદા મુક્ત એવ સઃ।।5.28।।
જેના ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ સંયમમાં છે, જે મુક્તિમાં મન લગાડે છે અને ઈચ્છા, ભય તથા ક્રોધથી મુક્ત છે, એવો મુનિ હંમેશા મુક્ત રહે છે.
ભોક્તારં યજ્ઞતપસાં સર્વલોકમહેશ્વરમ્। સુહૃદં સર્વભૂતાનાં જ્ઞાત્વા માં શાન્તિમૃચ્છતિ।।5.29।।
જે મને સર્વ યજ્ઞ અને તપના ભોગનાર, સર્વ લોકનો મહાન સ્વામી અને સર્વ જીવનો સારો મિત્ર જાણે છે, તે મનુષ્ય સાચી શાંતિ પામે છે.
શ્રી ભગવાનુવાચ અનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ। સ સંન્યાસી ચ યોગી ચ ન નિરગ્નિર્ન ચાક્રિયઃ।।6.1।।
ભગવાને કહ્યું: જે મનુષ્ય કર્મના ફળમાં આશ્રય રાખ્યા વિના ફરજિયાત કર્મ કરે છે, એ સાચો ત્યાગી અને યોગી છે; ફક્ત અગ્નિનો ત્યાગ કરનાર કે કર્મ ન કરનાર એવો નથી.
યં સંન્યાસમિતિ પ્રાહુર્યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડવ। ન હ્યસંન્યસ્તસઙ્કલ્પો યોગી ભવતિ કશ્ચન।।6.2।।
પાર્થ, જેને સંન્યાસ કહે છે, એ જ યોગ છે એવું જાણ. કારણ કે, જે મનુષ્યે પોતાની ઈચ્છાઓ અને સંકલ્પો છોડ્યા નથી, તે ક્યારેય યોગી બની શકતો નથી.
આરુરુક્ષોર્મુનેર્યોગં કર્મ કારણમુચ્યતે। યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમુચ્યતે।।6.3।।
યોગ મેળવવા ઇચ્છે છે તે માટે કર્મ કરવું જરૂરી છે; પણ જે યોગમાં સ્થિર થઈ ગયો છે, તેના માટે શાંતિ જ મુખ્ય સાધન છે.
યદા હિ નેન્દ્રિયાર્થેષુ ન કર્મસ્વનુષજ્જતે। સર્વસઙ્કલ્પસંન્યાસી યોગારૂઢસ્તદોચ્યતે।।6.4।।
જ્યારે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં કે કર્મોમાં આસક્ત નથી રહેતો અને સર્વે સંકલ્પોનો ત્યાગ કરી દે છે, ત્યારે તેને યોગમાં સ્થિર થયો કહેવાય છે.
ઉદ્ધરેદાત્મનાઽઽત્માનં નાત્માનમવસાદયેત્। આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ।।6.5।।
મનુષ્યે પોતે પોતાનું ઉદ્ધાર કરવું જોઈએ અને પોતાને નીચે ન પાડવો જોઈએ; કારણ કે પોતાનો આત્મા પોતાનો મિત્ર પણ છે અને દુશ્મન પણ.
બન્ધુરાત્માઽઽત્મનસ્તસ્ય યેનાત્મૈવાત્મના જિતઃ। અનાત્મનસ્તુ શત્રુત્વે વર્તેતાત્મૈવ શત્રુવત્।।6.6।।
જે મનુષ્યે પોતાના આત્માને જીત્યો છે, તેના માટે આત્મા મિત્ર બની જાય છે; અને જે મનુષ્યે આત્માને નથી જીત્યો, તેના માટે આત્મા દુશ્મન બની જાય છે.
જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્ય પરમાત્મા સમાહિતઃ। શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ તથા માનાપમાનયોઃ।।6.7।।
જેનું મન જીતેલું અને શાંત છે, તેમાં પરમાત્મા સ્થિર થઈ જાય છે; તે ઠંડા-ગરમ, સુખ-દુઃખ અને માન-અપમાનમાં સમાન રહે છે.
જ્ઞાનવિજ્ઞાનતૃપ્તાત્મા કૂટસ્થો વિજિતેન્દ્રિયઃ। યુક્ત ઇત્યુચ્યતે યોગી સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ।।6.8।।
જે મનુષ્ય જ્ઞાન અને અનુભવથી સંતોષ પામેલો છે, સ્થિર છે અને ઇન્દ્રિયોને જીતેલા છે, એ યોગી કહેવાય છે અને તે માટી, પથ્થર અને સોનામાં સમાન ભાવ રાખે છે.
સુહૃન્મિત્રાર્યુદાસીનમધ્યસ્થદ્વેષ્યબન્ધુષુ। સાધુષ્વપિ ચ પાપેષુ સમબુદ્ધિર્વિશિષ્યતે।।6.9।।
જે મનુષ્ય મિત્ર, સ્નેહી, દુશ્મન, ઉદાસીન, મધ્યસ્થ, દ્વેષી, સંબંધીઓ, સારા અને ખરાબ લોકો પ્રત્યે સમાન બુદ્ધિ રાખે છે, તે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
યોગી યુઞ્જીત સતતમાત્માનં રહસિ સ્થિતઃ। એકાકી યતચિત્તાત્મા નિરાશીરપરિગ્રહઃ।।6.10।।
યોગીએ હંમેશા એકાંતમાં, એકલા રહી, મન અને આત્માને સંયમમાં રાખી, ઇચ્છા અને સંપત્તિનો ત્યાગ કરીને યોગાભ્યાસ કરવો જોઈએ.
શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનમાત્મનઃ। નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચૈલાજિનકુશોત્તરમ્।।6.11।।
પવિત્ર સ્થળે, ખૂબ ઊંચું કે ખૂબ નીચું નહીં હોય એવું મજબૂત આસન કપડું, મૃગચર્મ અને કુશથી તૈયાર કરીને સ્થાપવું જોઈએ.
તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ। ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાદ્યોગમાત્મવિશુદ્ધયે।।6.12।।
ત્યાં મનને એકાગ્ર કરીને, ચિત્ત અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને, આસન પર બેસી આત્માની પવિત્રતા માટે યોગ કરવો જોઈએ.
સમં કાયશિરોગ્રીવં ધારયન્નચલં સ્થિરઃ। સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્।।6.13।।
શરીર, માથું અને ગળાને સીધા અને સ્થિર રાખીને, પોતાની નાકના ટોચ પર નજર રાખવી અને અન્ય દિશામાં ન જોવું.
પ્રશાન્તાત્મા વિગતભીર્બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ। મનઃ સંયમ્ય મચ્ચિત્તો યુક્ત આસીત મત્પરઃ।।6.14।।
શાંત મન, ભયરહિત, બ્રહ્મચર્યના વ્રતમાં સ્થિર, મનને સંયમમાં રાખીને, મને સમર્પિત થઈને, યોગી બેસે.
યુઞ્જન્નેવં સદાઽઽત્માનં યોગી નિયતમાનસઃ। શાન્તિં નિર્વાણપરમાં મત્સંસ્થામધિગચ્છતિ।।6.15।।
આ રીતે હંમેશા આત્માને યોગમાં જોડતો યોગી, મનને સંયમમાં રાખીને, મારી સાથે એકરૂપ થઈને પરમ શાંતિ અને મોક્ષ પામે છે.
નાત્યશ્નતસ્તુ યોગોઽસ્તિ ન ચૈકાન્તમનશ્નતઃ। ન ચાતિસ્વપ્નશીલસ્ય જાગ્રતો નૈવ ચાર્જુન।।6.16।।
અર્જુન, જે વધારે ખાય છે કે જે બિલકુલ ખાતો નથી, જે વધારે ઊંઘે છે કે જે હંમેશા જાગતો રહે છે, તેના માટે યોગ નથી.
યુક્તાહારવિહારસ્ય યુક્તચેષ્ટસ્ય કર્મસુ। યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગો ભવતિ દુઃખહા।।6.17।।
જે ખાવા-પીવામાં, ફરવામાં, કર્મોમાં અને ઊંઘ-જાગરણમાં મર્યાદિત છે, તેના માટે યોગ દુઃખનો નાશ કરે છે.