જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમેવં યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ। ત્યક્ત્વા દેહં પુનર્જન્મ નૈતિ મામેતિ સોઽર્જુન।।4.9।।
જે મારો દિવ્ય જન્મ અને કર્મ સાચી રીતે જાણે છે, એ શરીર છોડ્યા પછી ફરી જન્મ લેતો નથી, પણ મારા પાસે આવે છે, હે અર્જુન.
વીતરાગભયક્રોધા મન્મયા મામુપાશ્રિતાઃ। બહવો જ્ઞાનતપસા પૂતા મદ્ભાવમાગતાઃ।।4.10।।
જેઓ રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત છે, મને મનથી જોડાય છે અને મારું આશ્રય લે છે, એવા અનેક લોકોએ જ્ઞાનરૂપી તપથી પવિત્ર થઈને મારું સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કર્યું છે.
યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્તથૈવ ભજામ્યહમ્। મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ।।4.11।।
હે પાર્થ, જે જે રીતે લોકો મને ભજે છે, હું પણ એમને એ રીતે સ્વીકારું છું. બધા લોકો દરેક રીતે મારું જ માર્ગ પાળે છે.
કાઙ્ક્ષન્તઃ કર્મણાં સિદ્ધિં યજન્ત ઇહ દેવતાઃ। ક્ષિપ્રં હિ માનુષે લોકે સિદ્ધિર્ભવતિ કર્મજા।।4.12।।
અહીં લોકો કર્મમાં સફળતા ઇચ્છીને દેવતાઓની પૂજા કરે છે, કારણ કે માનવ જીવનમાં કર્મથી મળતી સિદ્ધિ ઝડપથી મળે છે.
ચાતુર્વર્ણ્યં મયા સૃષ્ટં ગુણકર્મવિભાગશઃ। તસ્ય કર્તારમપિ માં વિદ્ધ્યકર્તારમવ્યયમ્।।4.13।।
મારે ગુણ અને કર્મ પ્રમાણે ચાર વર્ણોની રચના કરી છે. તેમ છતાં હું એનો કર્તા છું, પણ અક્રિય અને અવિનાશી છું, એમ જાણ.
ન માં કર્માણિ લિમ્પન્તિ ન મે કર્મફલે સ્પૃહા। ઇતિ માં યોઽભિજાનાતિ કર્મભિર્ન સ બધ્યતે।।4.14।।
કોઈ કર્મ મને લગતું નથી અને મને કર્મફળની ઈચ્છા નથી. જે મને આવું ઓળખે છે, એ કર્મથી બંધાતો નથી.
એવં જ્ઞાત્વા કૃતં કર્મ પૂર્વૈરપિ મુમુક્ષુભિઃ। કુરુ કર્મૈવ તસ્માત્ત્વં પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્।।4.15।।
આ રીતે જાણીને અગાઉના મુમુક્ષુઓએ પણ કર્મ કર્યું છે. તેથી તું પણ એ પૂર્વજોની જેમ કર્મ કર.
કિં કર્મ કિમકર્મેતિ કવયોઽપ્યત્ર મોહિતાઃ। તત્તે કર્મ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસેઽશુભાત્।।4.16।।
કયું કર્મ છે અને કયું અકર્મ છે, એ તો વિદ્વાનો પણ સમજવામાં ગૂંચવાય છે. હવે હું તને કર્મ સમજાવીશ, જેને જાણીને તું પાપથી મુક્ત થઈ જશ.
કર્મણો હ્યપિ બોદ્ધવ્યં બોદ્ધવ્યં ચ વિકર્મણઃ। અકર્મણશ્ચ બોદ્ધવ્યં ગહના કર્મણો ગતિઃ।।4.17।।
કર્મ શું છે, વિકર્મ શું છે અને અકર્મ શું છે, એ સમજવું જોઈએ, કારણ કે કર્મનો માર્ગ બહુ જ ગૂઢ છે.
કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેદકર્મણિ ચ કર્મ યઃ। સ બુદ્ધિમાન્ મનુષ્યેષુ સ યુક્તઃ કૃત્સ્નકર્મકૃત્।।4.18।।
જે માણસ અકર્મમાં કર્મ અને કર્મમાં અકર્મ જોઈ શકે છે, એ માનવોમાં સાચો વિવેકી છે અને સર્વ કર્મમાં નિષ્ણાત છે.
યસ્ય સર્વે સમારમ્ભાઃ કામસઙ્કલ્પવર્જિતાઃ। જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણં તમાહુઃ પણ્ડિતં બુધાઃ।।4.19।।
જે મનુષ્યના બધા કાર્યો ઇચ્છા અને સ્વાર્થથી મુક્ત હોય છે અને જ્ઞાનની અગ્નિથી તેના કર્મો ભસ્મ થઈ ગયા હોય છે, એવા મનુષ્યને વિદ્વાનો સાચો જ્ઞાની કહે છે.
ત્યક્ત્વા કર્મફલાસઙ્ગં નિત્યતૃપ્તો નિરાશ્રયઃ। કર્મણ્યભિપ્રવૃત્તોઽપિ નૈવ કિઞ્ચિત્કરોતિ સઃ।।4.20।।
જે કર્મના ફળમાં આસક્તિ છોડીને, હંમેશા સંતોષમાં રહે છે અને કોઈ આધાર રાખતો નથી, એવો મનુષ્ય કર્મમાં વ્યસ્ત રહીને પણ ખરેખર કંઈ જ કરતો નથી.
નિરાશીર્યતચિત્તાત્મા ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ। શારીરં કેવલં કર્મ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્।।4.21।।
જેની પાસે કોઈ અપેક્ષા નથી, મન અને આત્મા સંયમમાં છે અને સર્વે વસ્તુઓનો ત્યાગ કર્યો છે, એવો મનુષ્ય માત્ર શરીરથી કરેલા કર્મો કરીને પણ પાપમાં ફસાતો નથી.
યદૃચ્છાલાભસન્તુષ્ટો દ્વન્દ્વાતીતો વિમત્સરઃ। સમઃ સિદ્ધાવસિદ્ધૌ ચ કૃત્વાપિ ન નિબધ્યતે।।4.22।।
જે મનુષ્ય યથાસંભવ મળતી વસ્તુમાં સંતોષ માનતો, સુખ-દુઃખની જોડીથી પર અને ઈર્ષ્યા રહિત છે, સફળતા-અસફળતામાં સમાન છે, એવો મનુષ્ય કર્મ કરે છતાં બંધાતો નથી.
ગતસઙ્ગસ્ય મુક્તસ્ય જ્ઞાનાવસ્થિતચેતસઃ। યજ્ઞાયાચરતઃ કર્મ સમગ્રં પ્રવિલીયતે।।4.23।।
જે મનુષ્ય આસક્તિથી મુક્ત, સ્વતંત્ર અને જ્ઞાનમાં સ્થિર છે, અને યજ્ઞ માટે કર્મ કરે છે, તેના બધા કર્મો સંપૂર્ણપણે લય પામે છે.
બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મહવિર્બ્રહ્માગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્। બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મકર્મસમાધિના।।4.24।।
યજ્ઞમાં અર્પણ કરવું પણ પરમાત્મા છે, હવન સામગ્રી પણ પરમાત્મા છે, પરમાત્માના અગ્નિમાં પરમાત્મા દ્વારા હવન થાય છે; આવા પરમાત્મા-રૂપ કર્મમાં એકાગ્ર થયેલા મનુષ્યે અંતે પરમાત્માને જ પ્રાપ્ત કરવો છે.
દૈવમેવાપરે યજ્ઞં યોગિનઃ પર્યુપાસતે। બ્રહ્માગ્નાવપરે યજ્ઞં યજ્ઞેનૈવોપજુહ્વતિ।।4.25।।
કેટલાક યોગી દેવતાઓની પૂજા યજ્ઞરૂપે કરે છે, તો કેટલાક યજ્ઞ દ્વારા પરમાત્માના અગ્નિમાં યજ્ઞ અર્પણ કરે છે.
શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્યન્યે સંયમાગ્નિષુ જુહ્વતિ। શબ્દાદીન્વિષયાનન્ય ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ।।4.26।।
કેટલાક શ્રવણ વગેરે ઇન્દ્રિયોને સંયમની અગ્નિમાં હવન કરે છે, તો કેટલાક શબ્દ વગેરે વિષયોને ઇન્દ્રિયોની અગ્નિમાં હવન કરે છે.
સર્વાણીન્દ્રિયકર્માણિ પ્રાણકર્માણિ ચાપરે। આત્મસંયમયોગાગ્નૌ જુહ્વતિ જ્ઞાનદીપિતે।।4.27।।
કેટલાક બધા ઇન્દ્રિયોના કર્મો અને પ્રાણના કર્મો જ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત આત્મા-સંયમની અગ્નિમાં અર્પણ કરે છે.
દ્રવ્યયજ્ઞાસ્તપોયજ્ઞા યોગયજ્ઞાસ્તથાપરે। સ્વાધ્યાયજ્ઞાનયજ્ઞાશ્ચ યતયઃ સંશિતવ્રતાઃ।।4.28।।
કેટલાક દ્રવ્યયજ્ઞ, કેટલાક તપયજ્ઞ અને કેટલાક યોગયજ્ઞ કરે છે; તો કેટલાક નિશ્ચયપૂર્વક વ્રત પાળીને સ્વાધ્યાય અને જ્ઞાનયજ્ઞ પણ કરે છે.
અપાને જુહ્વતિ પ્રાણ પ્રાણેઽપાનં તથાઽપરે। પ્રાણાપાનગતી રુદ્ધ્વા પ્રાણાયામપરાયણાઃ।।4.29।।
કેટલાક પ્રાણને અપાનમાં અને અપાનને પ્રાણમાં અર્પણ કરે છે; કેટલાક પ્રાણ-અપાનની ગતિ રોકીને પ્રાણાયામમાં તત્પર રહે છે; કેટલાક નિયમિત આહાર રાખીને પ્રાણોને પ્રાણોમાં અર્પણ કરે છે. આ બધા યજ્ઞને જાણનારા છે અને યજ્ઞથી તેમના પાપો નાશ પામે છે.
અપરે નિયતાહારાઃ પ્રાણાન્પ્રાણેષુ જુહ્વતિ। સર્વેઽપ્યેતે યજ્ઞવિદો યજ્ઞક્ષપિતકલ્મષાઃ।।4.30।।
કેટલાક નિયમિત આહાર રાખીને પ્રાણોને પ્રાણોમાં અર્પણ કરે છે. આ બધા યજ્ઞને જાણનારા છે અને યજ્ઞથી તેમના દોષો નાશ પામે છે.
યજ્ઞશિષ્ટામૃતભુજો યાન્તિ બ્રહ્મ સનાતનમ્। નાયં લોકોઽસ્ત્યયજ્ઞસ્ય કુતો़ઽન્યઃ કુરુસત્તમ।।4.31।।
યજ્ઞ પછી મળતા અમૃતને જે માણે છે, તેઓ શાશ્વત પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરે છે. જે યજ્ઞ કરતો નથી, તેને આ લોક પણ મળતો નથી, તો બીજો લોક કેવી રીતે મળશે, હે કુરુશ્રેષ્ઠ?
એવં બહુવિધા યજ્ઞા વિતતા બ્રહ્મણો મુખે। કર્મજાન્વિદ્ધિ તાન્સર્વાનેવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસે।।4.32।।
આ રીતે અનેક પ્રકારના યજ્ઞ પરમાત્માના વચનમાં વિસ્તરેલા છે. એ બધા યજ્ઞો કર્મથી ઉત્પન્ન થયેલા છે, આવું જાણીને તું મુક્તિ પામશે.
શ્રેયાન્દ્રવ્યમયાદ્યજ્ઞાજ્જ્ઞાનયજ્ઞઃ પરન્તપ। સર્વં કર્માખિલં પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે।।4.33।।
હે શત્રુવિજયી, દ્રવ્યયજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે; હે અર્જુન, બધા કર્મોનો અંત જ્ઞાનમાં જ થાય છે.
તદ્વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન પરિપ્રશ્નેન સેવયા। ઉપદેક્ષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં જ્ઞાનિનસ્તત્ત્વદર્શિનઃ।।4.34।।
તું વિદ્વાનો પાસે વિનમ્રતાથી જઈ, પ્રશ્નો પુછીને અને સેવા કરીને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર; સત્યને જાણનારા વિદ્વાન તને જ્ઞાન આપશે.
યજ્જ્ઞાત્વા ન પુનર્મોહમેવં યાસ્યસિ પાણ્ડવ। યેન ભૂતાન્યશેષેણ દ્રક્ષ્યસ્યાત્મન્યથો મયિ।।4.35।।
આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, હે પાંડવ, તું ફરી કદી મોહમાં નહિ ફસાઈશ; આ જ્ઞાનથી તું બધા જીવોને પોતાના અને મારા અંદર પૂર્ણરૂપે જોઈ શકીશ.
અપિ ચેદસિ પાપેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પાપકૃત્તમઃ। સર્વં જ્ઞાનપ્લવેનૈવ વૃજિનં સન્તરિષ્યસિ।।4.36।।
જો તું બધા પાપીઓમાં પણ સૌથી મોટો પાપી હોય, તો પણ માત્ર જ્ઞાનની નૌકાથી બધા પાપો પાર કરી શકીશ.
યથૈધાંસિ સમિદ્ધોઽગ્નિર્ભસ્મસાત્કુરુતેઽર્જુન। જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે તથા।।4.37।।
જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિ લાકડાંને રાખમાં ફેરવી દે છે, એમ જ જ્ઞાનરૂપ અગ્નિ સર્વ કર્મોને રાખ સમાન કરી નાખે છે, અર્જુન.
ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમિહ વિદ્યતે। તત્સ્વયં યોગસંસિદ્ધઃ કાલેનાત્મનિ વિન્દતિ।।4.38।।
આ જગતમાં જ્ઞાન જેટલું પવિત્ર કંઈ નથી; યોગમાં પરિપૂર્ણ થયેલો મનુષ્ય સમય જતાં પોતાનાં અંતરમાં એ પવિત્રતાનું અનુભવ કરે છે.