ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે સમવેતા યુયુત્સવઃ। મામકાઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ કિમકુર્વત સઞ્જય।।1.1।।
ધૃતરાષ્ટ્રે પૂછ્યું: સંજય, ધર્મક્ષેત્ર કુરુક્ષેત્રમાં, યુદ્ધ માટે એકઠા થયેલા મારા પુત્રો અને પાંડુના પુત્રોએ શું કર્યું?
સઞ્જય ઉવાચ દૃષ્ટ્વા તુ પાણ્ડવાનીકં વ્યૂઢં દુર્યોધનસ્તદા। આચાર્યમુપસઙ્ગમ્ય રાજા વચનમબ્રવીત્।।1.2।।
સંજયે કહ્યું: પાંડવોની સજ્જ થયેલી સેના જોઈને, રાજા દુર્યોધન પોતાના ગુરુ પાસે ગયો અને એમને કહ્યું:
પશ્યૈતાં પાણ્ડુપુત્રાણામાચાર્ય મહતીં ચમૂમ્। વ્યૂઢાં દ્રુપદપુત્રેણ તવ શિષ્યેણ ધીમતા।।1.3।।
ગુરુજી, જુઓ તો ખરા, પાંડુના પુત્રોની કેટલી મોટી અને મજબૂત સેના છે, જે તમારા બુદ્ધિશાળી શિષ્ય દ્રુપદપુત્રે ગોઠવી છે.
અત્ર શૂરા મહેષ્વાસા ભીમાર્જુનસમા યુધિ। યુયુધાનો વિરાટશ્ચ દ્રુપદશ્ચ મહારથઃ।।1.4।।
અહીં ભીમ અને અર્જુન જેટલા યુદ્ધમાં સમાન, મહાન ધનુર્ધારી યુયુધાન, વિરાટ અને મહારથી દ્રુપદ જેવા વિરો છે.
ધૃષ્ટકેતુશ્ચેકિતાનઃ કાશિરાજશ્ચ વીર્યવાન્। પુરુજિત્કુન્તિભોજશ્ચ શૈબ્યશ્ચ નરપુઙ્ગવઃ।।1.5।।
અહીં ધૃષ્ટકેતુ, ચેકિતાન, કાશીનો પરાક્રમી રાજા, પુરુજિત, કુંતિભોજ, શ્રેષ્ઠ પુરુષ શૈબ્ય, શૂરવીર યુધામન્યુ અને બલવાન ઉત્તમૌજાસ પણ છે.
યુધામન્યુશ્ચ વિક્રાન્ત ઉત્તમૌજાશ્ચ વીર્યવાન્। સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ચ સર્વ એવ મહારથાઃ।।1.6।।
સુભદ્રાનો પુત્ર અને દ્રૌપદીના બધા પુત્રો પણ મહાન રથીઓ છે.
અસ્માકં તુ વિશિષ્ટા યે તાન્નિબોધ દ્વિજોત્તમ। નાયકા મમ સૈન્યસ્ય સંજ્ઞાર્થં તાન્બ્રવીમિ તે।।1.7।।
હવે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, અમારી પણ મુખ્ય મુખ્ય સેનાપતિઓને જાણો, હું તમારા માટે એમના નામ કહું છું.
ભવાન્ભીષ્મશ્ચ કર્ણશ્ચ કૃપશ્ચ સમિતિઞ્જયઃ। અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ સૌમદત્તિસ્તથૈવ ચ।।1.8।।
તમે, ભીષ્મ, કર્ણ, યુદ્ધવિજેતા કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા, વિકર્ણ અને સોમદત્તપુત્ર પણ છે.
અન્યે ચ બહવઃ શૂરા મદર્થે ત્યક્તજીવિતાઃ। નાનાશસ્ત્રપ્રહરણાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ।।1.9।।
અને ઘણા બીજા વીર પણ છે, જે મારા માટે પોતાનું જીવન અર્પણ કરવા તૈયાર છે, જુદા જુદા શસ્ત્રો ધરાવે છે અને યુદ્ધકલા જાણે છે.
અપર્યાપ્તં તદસ્માકં બલં ભીષ્માભિરક્ષિતમ્। પર્યાપ્તં ત્વિદમેતેષાં બલં ભીમાભિરક્ષિતમ્।।1.10।।
ભીષ્મ દ્વારા રક્ષિત અમારી સેના અપર્યાપ્ત છે, પણ ભીમ દ્વારા રક્ષિત પાંડવોની સેના પૂરતી છે.
અયનેષુ ચ સર્વેષુ યથાભાગમવસ્થિતાઃ। ભીષ્મમેવાભિરક્ષન્તુ ભવન્તઃ સર્વ એવ હિ।।1.11।।
તમારે બધા divisionમાં, જે જ્યાં હોય ત્યાંથી, ભીષ્મજીની ખાસ રક્ષા કરવી જોઈએ.
તસ્ય સંજનયન્હર્ષં કુરુવૃદ્ધઃ પિતામહઃ। સિંહનાદં વિનદ્યોચ્ચૈઃ શઙ્ખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્।।1.12।।
પછી, કુરુવંશના વડીલ ભીષ્મપિતામહે દુર્યોધનને આનંદિત કરવા માટે સિંહ જેવી ગર્જના કરી અને જોરથી શંખ વગાડ્યો.
તતઃ શઙ્ખાશ્ચ ભેર્યશ્ચ પણવાનકગોમુખાઃ। સહસૈવાભ્યહન્યન્ત સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્।।1.13।।
પછી શંખ, ભેરી, પખાવજ, ઢોલ અને તુરીયા એકસાથે વાગવા લાગ્યા, અને મોટો ગજ્જો થયો.
તતઃ શ્વેતૈર્હયૈર્યુક્તે મહતિ સ્યન્દને સ્થિતૌ। માધવઃ પાણ્ડવશ્ચૈવ દિવ્યૌ શઙ્ખૌ પ્રદધ્મતુઃ।।1.14।।
પછી, સફેદ ઘોડાઓ જોડેલા વિશાળ રથમાં ઊભેલા માધવ અને પાંડુપુત્ર અર્જુને પણ પોતાના દિવ્ય શંખ વગાડ્યા.
પાઞ્ચજન્યં હૃષીકેશો દેવદત્તં ધનંજયઃ। પૌણ્ડ્રં દધ્મૌ મહાશઙ્ખં ભીમકર્મા વૃકોદરઃ।।1.15।।
હૃષીકેશે પંચજન્ય, ધનંજયે દેવદત્ત અને ભીમકર્મા વૃત્રોદરે મહાશંખ પૌંડ્ર વગાડ્યો.
અનન્તવિજયં રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। નકુલઃ સહદેવશ્ચ સુઘોષમણિપુષ્પકૌ।।1.16।।
કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે અનંતવિજય શંખ વગાડ્યો; નકુલ અને સહદેવે સુઘોષ અને મણિપુષ્પક શંખ વગાડ્યા.
કાશ્યશ્ચ પરમેષ્વાસઃ શિખણ્ડી ચ મહારથઃ। ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વિરાટશ્ચ સાત્યકિશ્ચાપરાજિતઃ।।1.17।।
કાશીરાજ, શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધારી, મહારથી શિખંડી, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટ અને અપરાજિત સાત્યકી પણ હતા.
દ્રુપદો દ્રૌપદેયાશ્ચ સર્વશઃ પૃથિવીપતે। સૌભદ્રશ્ચ મહાબાહુઃ શઙ્ખાન્દધ્મુઃ પૃથક્પૃથક્।।1.18।।
પૃથ્વીનાથ, દ્રુપદ, દ્રૌપદીના બધા પુત્રો અને બલવાન સુભદ્રાપુત્રે પણ અલગ અલગ શંખ વગાડ્યા.
સ ઘોષો ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં હૃદયાનિ વ્યદારયત્। નભશ્ચ પૃથિવીં ચૈવ તુમુલો વ્યનુનાદયન્।।1.19।।
આ ભયાનક ધ્વનિએ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોના હૃદય ચીરી નાખ્યા, અને આકાશ તથા ધરતીમાં ગૂંજી ઉઠ્યો.
અથ વ્યવસ્થિતાન્ દૃષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રાન્કપિધ્વજઃ। પ્રવૃત્તે શસ્ત્રસંપાતે ધનુરુદ્યમ્ય પાણ્ડવઃ।।1.20।।
પછી, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને યુદ્ધ માટે તૈયાર જોઈ, વાનરધ્વજ ધરાવનાર પાંડવએ, શસ્ત્રોનો ઘમાસાણ શરૂ થતાં, પોતાનું ધનુષ્ય ઉંચક્યું અને હૃષીકેશને આ રીતે કહ્યું, હે રાજા.
અર્જુન ઉવાચ હૃષીકેશં તદા વાક્યમિદમાહ મહીપતે। સેનયોરુભયોર્મધ્યે રથં સ્થાપય મેઽચ્યુત।।1.21।।
અર્જુને કહ્યું: હે અચ્યૂત, મારું રથ બે સેનાઓ વચ્ચે ઊભું રાખો.
યાવદેતાન્નિરીક્ષેઽહં યોદ્ધુકામાનવસ્થિતાન્। કૈર્મયા સહ યોદ્ધવ્યમસ્મિન્રણસમુદ્યમે।।1.22।।
જેથી હું જોઈ શકું કે અહીં યુદ્ધ કરવા આતુર કોણ કોણ ઉભા છે, અને આ મહાયુદ્ધમાં મને કોની સામે લડવું પડશે.
યોત્સ્યમાનાનવેક્ષેઽહં ય એતેઽત્ર સમાગતાઃ। ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્બુદ્ધેર્યુદ્ધે પ્રિયચિકીર્ષવઃ।।1.23।।
હું એ લોકોની પણ નજરે નજરે જોઈશ, જે અહીં ભેગા થયા છે અને ધૃતરાષ્ટ્રના દુર્બુદ્ધિ પુત્રને ખુશ કરવા યુદ્ધ કરવા તૈયાર છે.
સંજય ઉવાચ એવમુક્તો હૃષીકેશો ગુડાકેશેન ભારત। સેનયોરુભયોર્મધ્યે સ્થાપયિત્વા રથોત્તમમ્।।1.24।।
સંજયે કહ્યું: ગુડાકેશ દ્વારા આવું કહેતાં, હૃષીકેશે, હે ભારત, બે સેનાઓ વચ્ચે શ્રેષ્ઠ રથને ઊભું રાખ્યું.
ભીષ્મદ્રોણપ્રમુખતઃ સર્વેષાં ચ મહીક્ષિતામ્। ઉવાચ પાર્થ પશ્યૈતાન્સમવેતાન્કુરૂનિતિ।।1.25।।
ભીષ્મ, દ્રોણ અને બધા રાજાઓની સામે, હૃષીકેશે કહ્યું: હે પાર્થ, અહીં ભેગા થયેલા કૌરવોને જોઈ લે.
તત્રાપશ્યત્સ્થિતાન્પાર્થઃ પિતૃ़નથ પિતામહાન્। આચાર્યાન્માતુલાન્ભ્રાતૃ़ન્પુત્રાન્પૌત્રાન્સખીંસ્તથા।।1.26।।
ત્યાં પાર્થએ બંને પક્ષે પોતાના પિતા, પિતામહો, ગુરુઓ, મામા, ભાઈઓ, પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો, સસરા અને સ્નેહીઓ ઊભા જોયા.
શ્વશુરાન્સુહૃદશ્ચૈવ સેનયોરુભયોરપિ। તાન્સમીક્ષ્ય સ કૌન્તેયઃ સર્વાન્બન્ધૂનવસ્થિતાન્।।1.27।।
એ બધા સંબંધીઓને સામે જોઈ, કુંતીપુત્ર અર્જુન અત્યંત દયા અને દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને બોલ્યો.
અર્જુન ઉવાચ કૃપયા પરયાઽઽવિષ્ટો વિષીદન્નિદમબ્રવીત્। દૃષ્ટ્વેમં સ્વજનં કૃષ્ણ યુયુત્સું સમુપસ્થિતમ્।।1.28।।
અર્જુને કહ્યું: હે કૃષ્ણ, મારા પોતાના સજ્ઞાતિઓને અહીં યુદ્ધ માટે ઉત્સુક જોઈને,
સીદન્તિ મમ ગાત્રાણિ મુખં ચ પરિશુષ્યતિ। વેપથુશ્ચ શરીરે મે રોમહર્ષશ્ચ જાયતે।।1.29।।
મારા અંગો ધસી જાય છે, મોં સુકાઈ જાય છે, શરીરમાં કંપન થાય છે અને વાળ ઊભા થઈ જાય છે.
ગાણ્ડીવં સ્રંસતે હસ્તાત્ત્વક્ચૈવ પરિદહ્યતે। ન ચ શક્નોમ્યવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ।।1.30।।
મારા હાથમાંથી ગાંડીવ છૂટી જાય છે, ચામડી સળગે છે, હું ઊભો રહી શકતો નથી અને મન પણ ચક્કર ખાય છે.