પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને સમજાવવાનું શરૂ કર્યું: “અર્જુન, કર્મ માટે ત્રણ મુખ્ય પ્રેરણાઓ છે—જ્ઞાન, જ્ઞેય અને જ્ઞાતા. અને કર્મના ત્રણ ઘટકો છે—કર્મનું સાધન, કર્મ પોતે અને કરનાર. જ્ઞાન, કર્મ અને કરનાર પણ પ્રકૃતિના ગુણો અનુસાર ત્રણ પ્રકારના હોય છે. હવે હું તને એ વિશે વિગતે સમજાવું છું. અર્જુન, એ જ્ઞાન સત્ત્વગુણથી યુક્ત છે જેમાં સર્વ પ્રાણીઓમાં એક અવિનાશી તત્ત્વને, વિભિન્નતામાં પણ અવિવક્તને, સર્વત્ર સમાન રીતે જોવામાં આવે છે. પણ જે જ્ઞાનથી કોઈ વ્યક્તિ સર્વ પ્રાણીઓમાં જુદા-જુદા અને અલગ-અલગ તત્વોને જુએ છે, એ જ્ઞાન રાજસિક છે. અને જે જ્ઞાન માત્ર એક જ વસ્તુમાં આસક્ત છે, વિવેક વિનાનું છે, સત્યથી દૂર છે અને તુચ્છ છે, એ જ્ઞાન તામસિક છે. કર્મ પણ ત્રણ પ્રકારના છે. જે કર્મ શાસ્ત્રોક્ત છે, આસક્તિવિહીન છે, ઇચ્છા કે દ્વેષથી રહિત છે અને ફળની કામનાથી વિમુક્ત છે, એ સાત્ત્વિક છે. જે કર્મ ફળની ઇચ્છાથી, અભિમાનથી કે અત્યંત પ્રયત્નથી કરવામાં આવે છે, એ રાજસિક છે. અને જે કર્મ મૂર્ખતાથી, પરિણામ, નુકસાન કે પોતાની ક્ષમતા અંગે વિચાર્યા વિના કરવામાં આવે છે, એ તામસિક છે. કર્મકર્તા પણ ત્રણ પ્રકારના છે. જે વ્યક્તિ આસક્તિ વિના, ‘હું કરું છું’ એવી ભાવના વિના, દૃઢતા અને ઉત્સાહથી, સફળતા કે નિષ્ફળતામાં સમભાવથી કાર્ય કરે છે, એ સાત્ત્વિક કર્તા છે. જે ફળની ઇચ્છાથી, લાલચથી, ક્રૂરતા અને અશુદ્ધિથી, આનંદ અને દુઃખથી વિપરીત પ્રભાવિત થાય છે, એ રાજસિક કર્તા છે. અને જે અયોગ્ય, અણઘડ, ઘમંડી, કપટી, દુષ્ટ, આળસુ, નિરાશ અને વિલંબ કરનાર છે, એ તામસિક કર્તા છે. હવે, અર્જુન, બુદ્ધિ અને દૃઢતા પણ ગુણો અનુસાર ત્રણ પ્રકારની છે. જે બુદ્ધિ કર્મ અને અકર્મ, કરવાનું અને ન કરવાનું, ભય અને નિર્ભયતા, બંધન અને મુક્તિને સાચી રીતે ઓળખે છે, એ સાત્ત્વિક છે. જે બુદ્ધિ ધર્મ અને અધર્મ, કરવું અને ન કરવું એમાં ભ્રમિત થાય છે, એ રાજસિક છે. અને જે બુદ્ધિ અંધકારથી ઘેરાયેલી છે, અધર્મને ધર્મ સમજે છે અને બધું વિપરીત જુએ છે, એ તામસિક છે. દૃઢતા પણ ત્રણ પ્રકારની છે. જે દૃઢતા મન, પ્રાણ અને ઇન્દ્રિયોને અડગ યોગથી સંયમિત રાખે છે, એ સાત્ત્વિક છે. જે દૃઢતા ધર્મ, કામ અને અર્થમાં ફળની આસક્તિથી ટકી રહે છે, એ રાજસિક છે. અને જે દૃઢતા મૂર્ખતાથી ઊંઘ, ભય, દુઃખ, નિરાશા અને અભિમાનને છોડતી નથી, એ તામસિક છે. હવે સુખના પણ ત્રણ પ્રકાર છે. અર્જુન, જે સુખ અભ્યાસથી મળે છે અને દુઃખનો અંત લાવે છે, જે શરૂઆતમાં ઝેર જેવું લાગે છે પણ અંતે અમૃત સમાન થાય છે, એ સુખ સાત્ત્વિક છે અને આત્મજ્ઞાનથી જન્મે છે. જે સુખ ઇન્દ્રિયોના વિષયો સાથે સંસર્ગથી આવે છે, જે શરૂઆતમાં અમૃત જેવું લાગે છે પણ અંતે ઝેર સમાન થાય છે, એ રાજસિક છે. અને જે સુખ ઊંઘ, આળસ અને અવિવેકથી આવે છે અને શરૂઆતથી અંત સુધી ભ્રમમાં મૂકે છે, એ તામસિક છે. પૃથ્વી ઉપર કે સ્વર્ગમાં, કોઈ પણ જીવ એ ત્રણ ગુણોથી મુક્ત નથી. દરેકના સ્વભાવ અનુસાર બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રના કર્મો વિભાજિત છે. બ્રાહ્મણના સ્વાભાવિક કર્મો છે—શાંતિ, આત્મસંયમ, તપ, પવિત્રતા, ક્ષમા, સત્ય, જ્ઞાન, વિજ્ઞાન અને શ્રદ્ધા. ક્ષત્રિયના સ્વાભાવિક કર્મો છે—પરાક્રમ, તાકાત, ધીરજ, કુશળતા, યુદ્ધમાં ન ભાગવું, દાન અને નેતૃત્વ. વૈશ્યના સ્વાભાવિક કર્મો છે—કૃષિ, ગૌરક્ષા અને વેપાર; અને શૂદ્રના સ્વાભાવિક કર્મો સેવા છે. જે વ્યક્તિ પોતાના સ્વધર્મને મનથી કરે છે, તે પૂર્ણતા પામે છે. હવે હું તને સમજાવું છું કે કેવી રીતે પોતાનાં કર્મમાં નિષ્ઠાવાન વ્યક્તિ સિદ્ધિ મેળવે છે. જે સર્વ જીવોના ઉત્પન્નકર્તા અને સર્વત્ર વ્યાપક પરમ તત્ત્વનું પોતાના કર્મથી પૂજન કરે છે, તે પૂર્ણતા પામે છે. પોતાનો સ્વધર્મ—even જો તેમાં ખામીઓ હોય—બીજાના શ્રેષ્ઠ રીતે કરેલા ધર્મ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે. પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર કાર્ય કરવાથી પાપ લાગતું નથી. પોતાના સ્વભાવથી જન્મેલા કર્મ—even જો તેમાં દોષ હોય—ન છોડવો જોઈએ, કેમ કે દરેક કાર્યમાં દોષ હોય છે, જેમ અગ્નિ ધૂમ્રથી ઢંકાય છે. જેની બુદ્ધિ સર્વત્ર અસક્ત છે, જે આત્મસંયમી છે અને ઇચ્છા રહિત છે, તે સંન્યાસથી કર્મરાહિત પરમ પૂર્ણતા પામે છે. હવે સંક્ષિપ્તમાં સાંભળ, અર્જુન, કે કેવી રીતે પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરનાર બ્રહ્મને પહોંચે છે. શુદ્ધ બુદ્ધિ, દૃઢ આત્મસંયમ, વિષયોના ત્યાગ, આસક્તિ અને દ્વેષના પરિત્યાગથી, એકાંતમાં રહેવું, અલ્પાહારી થવું, વાણી, શરીર અને મનને સંયમમાં રાખવું, ધ્યાનમાં નિષ્ઠા રાખવી અને વૈરાગ્ય ધારણ કરવું—આ રીતે, અહંકાર, બળ, અભિમાન, કામ, ક્રોધ અને મમત્વનો ત્યાગ કરીને, ‘મારું’ ભાવ છોડીને શાંત થવાથી, મનુષ્ય બ્રહ્મસંયોગ માટે યોગ્ય બને છે. બ્રહ્મરૂપ થવાથી, હંમેશા પ્રસન્ન મનવાળો રહે છે, ને દુઃખ કે ઇચ્છા રાખતો નથી; સર્વ પ્રાણીઓમાં સમભાવ ધરાવે છે અને પરમ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. ભક્તિ દ્વારા મને સાચી રીતે ઓળખી શકાય છે—હું કયો છું અને શું છું—અને આ રીતે જાણ્યા પછી, તરત જ મને પ્રાપ્ત થાય છે. જે ભક્તિપૂર્વક સર્વ કર્મો કરે છે અને મારું આશ્રય લે છે, તે મારા કૃપાથી શાશ્વત અવિનાશી અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે. મનને મારી પાસે સમર્પિત કરીને, મને પરમ લક્ષ્ય બનાવી, બુદ્ધિયોગથી સર્વ કર્મો મને અર્પણ કરીને, હંમેશા મારામાં લીન રહે—એવી રીતે તું પણ પરમ શાંતિ અને પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરી શકે છે.