શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા ના આ પવિત્ર શ્લોકોમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને જીવનની ઊંડા અને ઊજળા તત્ત્વો સમજાવે છે. કૃષ્ણ કહે છે – મનની શાંતિ, સૌમ્યતા, મૌન, આત્મસંયમ અને સ્વભાવની પવિત્રતા – આ બધું મનની તપશ્ચર્યા કહેવાય છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ શ્રદ્ધાપૂર્વક, દૃઢ નિશ્ચયથી અને ફળની ઇચ્છા વિના તપ, દાન અને યજ્ઞ કરે છે, ત્યારે એ તપ સાત્ત્વિક ગણાય છે. પરંતુ જો તપ માન-સન્માન કે લોકપ્રતિષ્ઠા માટે, અથવા દંભપૂર્વક કરવામાં આવે, તો એ રાજસ ગણાય છે – એ સ્થિર નથી, ખરા હેતુથી રહિત છે. અને જો તપ મૂર્ખતાથી, પોતાને કે બીજાને દુઃખ આપવા માટે કરવામાં આવે, તો એ તપ તામસ ગણાય છે. કૃષ્ણ આગળ કહે છે – જે દાન ‘આપવું જ જોઈએ’ એવી ભાવનાથી, યોગ્ય સમયે, યોગ્ય સ્થાન અને યોગ્ય પાત્રને, કોઈ પરતીફળની અપેક્ષા વિના આપવામાં આવે, એ દાન શુદ્ધ ગણાય છે. પણ જે દાન સ્વાર્થથી, પ્રતિફળની આશામાં અથવા મનમોટાભેર આપવામાં આવે, એ રાજસ ગણાય છે. અને જે દાન અયોગ્ય સમયે, અયોગ્ય પાત્રને, અવમાનના સાથે આપવામાં આવે, એ તામસ ગણાય છે. ભગવાન આગળ કહે છે – ‘ૐ તત્ સત્’ એ બ્રહ્મનું ત્રણ પ્રકારનું નામ છે; એથી જ બ્રાહ્મણો, વેદો અને યજ્ઞોનું વિધિવત્ નિયોજન થયું. તેથી, જે બ્રહ્મને જાણે છે તેવા લોકો યજ્ઞ, દાન અને તપ શરૂ કરતા પહેલા ‘ૐ’ ઉચ્ચારે છે. અને જે મુક્તિ ઇચ્છે છે, તે લોકો ફળની ઇચ્છા વિના ‘તત્’ કહીને યજ્ઞ, તપ અને દાન કરે છે. ‘સત્’ શબ્દ સત્ય અને કલ્યાણના અર્થમાં આવે છે; અને દરેક ઉત્તમ કાર્ય માટે પણ ‘સત્’ શબ્દ વપરાય છે. યજ્ઞ, તપ અને દાનમાં દૃઢતા પણ ‘સત્’ કહેવાય છે. પરંતુ શ્રદ્ધા વિના જે કંઈ યજ્ઞ, તપ, દાન અથવા કાર્ય થાય છે, એ ‘અસત્’ કહેવાય છે – તેનો ફળ અહીં કે પરલોકમાં નથી. આવી રીતે, અર્જુને ભગવાનને પૂછ્યું: “હે હૃષીકેશ, હું ત્યાગ અને સંન્યાસનું સાચું સ્વરૂપ અને તેમામાં શું ફરક છે તે સમજવા માંગું છું.” ભગવાન કહે છે – વિદ્વાનો કહે છે કે ઇચ્છાથી કરાતા કર્મોને ત્યાગવું એ સંન્યાસ છે; અને જે કોઈ પણ કર્મના ફળનો ત્યાગ કરે, એ ત્યાગ કહેવાય છે. કેટલાક માનવે છે કે સર્વ કર્મો દોષરૂપ છે અને ત્યાગવા યોગ્ય છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે યજ્ઞ, દાન અને તપ ત્યાગવા યોગ્ય નથી. કૃષ્ણ કહે છે – હે અર્જુન, ત્યાગ ત્રણ પ્રકારનો છે. યજ્ઞ, દાન અને તપ ત્યાગવા નહિ જોઈએ; એ સર્વેને કરવું જ જોઈએ, કારણ કે એ વિદ્વાનો માટે પણ પવિત્રકર્તા છે. પણ એ કર્મો પણ આસક્તિ અને ફળની ઇચ્છા વિના કરવા જોઈએ – એ જ શ્રેષ્ઠ અને નિશ્ચિત મત છે. નિયમિત કર્મોનો ત્યાગ યોગ્ય નથી; અજ્ઞાનતાથી એવો ત્યાગ કરવો તામસ ગણાય છે. અને જે કર્મ માત્ર દુઃખ કે શરીરભયથી ત્યાગી દેવામાં આવે, એ રાજસ ગણાય છે – એથી ત્યાગનું ફળ મળતું નથી. પરંતુ જે કર્મ ‘કરવું જ જોઈએ’ એવી ભાવનાથી, આસક્તિ અને ફળની ઇચ્છા વિના કરવામાં આવે, એ સાત્ત્વિક ત્યાગ કહેવાય છે. જે વ્યક્તિ શુદ્ધ, બુદ્ધિમાન અને સંશયથી મુક્ત છે, તે અશુભ કર્મથી દ્વેષ રાખતો નથી અને શુભ કર્મમાં આસક્ત પણ થતો નથી – એ સાત્ત્વિક ત્યાગી છે. શરીર ધરાવતો કોઈ પણ સર્વ કર્મોનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરી શકે એમ નથી; પણ જે કર્મના ફળનો ત્યાગ કરે, એ સાચો ત્યાગી કહેવાય છે. જે લોકો ત્યાગ નથી કરતા, તેમને કર્મના ત્રણ પ્રકારના ફળ – ઇચ્છિત, અનિચ્છિત અને મિશ્ર – મૃત્યુ પછી મળે છે; પણ ત્યાગીઓને ક્યારેય આવું ફળ મળતું નથી. કૃષ્ણ કહે છે – દરેક કર્મના પાંખપાંચ કારણો છે: શરીર (કર્મનું સ્થાન), કરનાર, વિવિધ સાધનો, વિવિધ પ્રકારની ક્રિયાઓ અને પાંછમું દૈવી તત્વ. શરીર, વાણી અને મનથી જે પણ કર્મ થાય – યોગ્ય કે અયોગ્ય – એ બધાં માટે આ પાંચ કારણો છે. જે અજ્ઞાનતાથી માત્ર આત્માને જ કર્તા માને છે, એ સાચું નથી જુએતો – એ વિક્રુતિપૂર્ણ બુદ્ધિ ધરાવે છે. જે વ્યક્તિ અહંકારથી મુક્ત છે, અને જેના જ્ઞાનમાં કલંક નથી, એ જો દરેકને મારે તો પણ, એ ખરેખર મારે નહીં અને બંધાય પણ નહીં. જ્ઞાન, જ્ઞેય અને જ્ઞાતા – આ ત્રણ કર્મની પ્રેરણા છે; સાધન, કર્મ અને કર્તા – આ કર્મના તત્વો છે. જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા પણ ત્રણ પ્રકારના છે – ગુણોનાં ભેદથી. જે જ્ઞાન સર્વ જીવોમાં એક અવિનાશી તત્ત્વને જુએ છે, એ સાત્ત્વિક જ્ઞાન છે. જે જ્ઞાનથી વિવિધ જીવોને જુદા જુદા સ્વરૂપે જુએ છે, એ રાજસ જ્ઞાન છે. અને જે જ્ઞાન ફક્ત એક જ વસ્તુને સર્વ સ્વરૂપ માને છે, તે તામસ જ્ઞાન છે. જે કર્મ નિયમિત, આસક્તિ વિના, ફળની ઇચ્છા કે દ્વેષ વિના થાય છે – એ સાત્ત્વિક છે. જે કર્મ ફળની ઇચ્છા, અહંકાર અને ભારે પ્રયત્નથી થાય છે, એ રાજસ છે. અને જે કર્મ અજ્ઞાનતાથી, પરિણામ, નુકસાન કે ક્ષતિની ચિંતા વિના થાય છે, એ તામસ છે. જે કર્તા આસક્તિ વિના, ‘હું કરું છું’ એવા અહંકાર વિના, દૃઢતા અને ઉત્સાહથી, સફળતા-અસફળતામાં સમ રહે છે, એ સાત્ત્વિક કર્તા છે. પણ જે કર્તા ફળની ઇચ્છા રાખે છે, લોભી, ક્રૂર, અશુદ્ધ અને સુખ-દુઃખમાં અસ્થિર છે, એ રાજસ કર્તા કહેવાય છે. આ રીતે, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને કર્મ, ત્યાગ, તપ, દાન અને જ્ઞાનના વિવિધ સ્વરૂપો ખૂબ સ્પષ્ટ અને દયાળુ રીતે સમજાવ્યા – જેથી મનુષ્ય પોતાના કર્મોને યોગ્ય રીતે સમજીને, શ્રદ્ધા અને નિરહંકારભાવે જીવનમાં ઉતારે.