પ્રભુએ સમજાવ્યું કે આત્મા જ્યારે પ્રકૃતિમાં સ્થિત થાય છે ત્યારે તે પ્રકૃતિથી જન્મેલા ગુણોનો આનંદ લે છે. આ ગુણોની આસક્તિ જ તેને શુભ કે અશુભ યોનિમાં જન્મવાનું કારણ બને છે. પણ એ જ શરીરમાં પરમાત્મા પણ છે—જે દ્રષ્ટા, અનુમતિ આપનાર, આધાર, ભોક્તા, મહાન ઈશ્વર અને પરમાત્મા તરીકે ઓળખાય છે. જે વ્યક્તિ આત્મા અને પ્રકૃતિને, તથા તેમના ગુણોને જાણે છે, તેને પછી તે કઈ રીતે જીવન જીવે તે મહત્વનું નથી—તે પુનર્જન્મમાં બંધાતો નથી. કેટલાક ધ્યાન દ્વારા આત્માને આત્મામાં જ અનુભવે છે, કેટલાક જ્ઞાનના માર્ગે, અને કેટલાક કર્મના માર્ગે આત્માનું દર્શન કરે છે. કેટલાક એવા પણ છે કે, જે જાણતા નથી, પણ બીજા પાસેથી સાંભળીને શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસના કરે છે—એવા શ્રવણમાં તત્પર લોકો પણ અવશ્ય મૃત્યુને પાર કરી જાય છે. હે ભારત શ્રેષ્ઠ, જે પણ જીવ જન્મે છે—સ્થાવર કે જંગમ—તે બધા ક્ષેત્ર (શરીર) અને ક્ષેત્રજ્ઞ (આત્મા)ના સંયોગથી ઉત્પન્ન થાય છે. જે સર્વત્ર સમાન રૂપે પરમાત્માને સર્વ જીવોમાં અવિનાશી રૂપે જુએ છે, તે ખરેખર સાચું જુએ છે. આવા દ્રષ્ટા આત્મા દ્વારા આત્માનું હાનિ કરતા નથી અને તેથી પરમ લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરે છે. જે જુએ છે કે સર્વ કર્મો માત્ર પ્રકૃતિથી થાય છે અને આત્માને અક્રિય માનશે, તે સાચું જુએ છે. જ્યારે તે જુએ છે કે સર્વ ભિન્ન ભૂતનો આધાર એક પરમાત્મામાં છે અને તેમાંથી વિસ્થરિત થયા છે, ત્યારે તે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે. આ પરમાત્મા અનાદિ અને ગુણરહિત હોવાથી અવિનાશી છે—શરીરમાં રહેવાં છતાં એ ક્યારેય ક્રિયા કરતો નથી કે કોઈ દોષથી સ્પર્શાય છે નહીં. જેમ સર્વવ્યાપી આકાશ સુક્ષ્મતાથી અસ્પૃશ્ય રહે છે, તેમ આત્મા પણ શરીરમાં સર્વત્ર રહેવાં છતાં અસ્પૃશ્ય છે. જેમ એક સૂર્ય આખા જગતને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ ક્ષેત્રજ્ઞ સમગ્ર ક્ષેત્રને પ્રકાશિત કરે છે. જે લોકો જ્ઞાન દ્રષ્ટિથી ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ વચ્ચેનો ભેદ, તથા ભૂતપ્રકૃતિમાંથી મુક્તિને જુએ છે, તેઓ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. ભગવાન ફરી કહે છે: હવે હું તને સર્વ જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન કહું છું—જે જાણવાથી સર્વ ઋષિઓએ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે. આ જ્ઞાનના આશ્રયથી તેઓ મારા સમાન થઈ જાય છે—સૃષ્ટિ સમયે જન્મતા નથી અને પ્રલય સમયે દુઃખ પામતા નથી. મહાન બ્રહ્મા મારા ગર્ભરૂપ છે—તેમાં હું બીજ મૂકો છું અને એમાંથી સર્વ જીવો જન્મે છે. દરેક યોનિમાં જે રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે, એનું ગર્ભ મહાન બ્રહ્મ છે અને હું બીજદાતા પિતા છું. પ્રકૃતિમાંથી ત્રણ ગુણો—સત્ત્વ, રજસ અને તમસ—ઉત્પન્ન થાય છે. એ અવિનાશી આત્માને શરીરથી બાંધે છે. એમાંથી સત્ત્વ ગુણ શુદ્ધ અને પ્રકાશમય છે, રોગરહિત છે, પણ તે સુખ અને જ્ઞાનની આસક્તિથી બાંધે છે. રજસ ગુણ કામના અને આસક્તિથી ઉત્પન્ન થાય છે અને કર્મમાં આસક્તિથી બાંધે છે. તમસ ગુણ અજ્ઞાનથી જન્મે છે, સર્વ જીવોને મોહિત કરે છે અને અલસતા, નિદ્રા અને અપ્રમાદથી બાંધે છે. સત્ત્વ સુખથી, રજસ કર્મથી અને તમસ અજ્ઞાનથી તથા અપ્રમાદથી બાંધે છે. જ્યારે રજસ અને તમસ દમાય જાય ત્યારે સત્ત્વ વધે છે; જ્યારે સત્ત્વ અને તમસ દમાય ત્યારે રજસ વધે છે; અને જ્યારે સત્ત્વ અને રજસ દમાય ત્યારે તમસ વધે છે. જ્યારે શરીરમાં દરેક દ્વાર પર પ્રકાશ ફેલાય છે, ત્યારે જાણવું કે સત્ત્વ વધ્યું છે. લાલચ, પ્રવૃત્તિ, કર્મની શરૂઆત, અશાંતિ અને તૃષ્ણા—આ બધું રજસ વધે ત્યારે દેખાય છે. અંધકાર, નિષ્ક્રિયતા, અપ્રમાદ અને મોહ—આ બધું તમસ વધે ત્યારે દેખાય છે. જ્યારે સત્ત્વ પ્રબળ હોય ત્યારે જીવ મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે તે શુદ્ધ લોકોમાં જાય છે. રજસમાં મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે કર્મપ્રવૃત્ત લોકોમાં જન્મે છે; અને તમસમાં મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે મૂઢ યોનિમાં જન્મે છે. શુભ કર્મનું ફળ શુદ્ધ અને સાત્વિક કહેવાય છે; રજસનું ફળ દુઃખદાયક છે, અને તમસનું ફળ અજ્ઞાન છે. સત્ત્વમાંથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, રજસથી લાલચ, અને તમસથી અપ્રમાદ, મોહ અને અજ્ઞાન જન્મે છે. સત્ત્વમાં સ્થિત લોકો ઉપર જાય છે, રજસવાળા મધ્યમ રહે છે અને તમસવાળા નીચે જાય છે. જ્યારે દ્રષ્ટા જુએ છે કે ગુણો સિવાય બીજું કર્તૃત્વ નથી અને જે ગુણોથી પરે છે તેને જાણે છે, ત્યારે તે મારા સ્વરૂપને પ્રાપ્ત કરે છે. શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા આ ત્રણ ગુણોને જેણે પાર કરી લીધા છે, તે જન્મ, મૃત્યુ, વૃદ્ધાપન અને દુઃખમાંથી મુક્ત થઈ અમરત્વને પ્રાપ્ત કરે છે. અર્જુને પૂછ્યું: હે પ્રભુ, જે વ્યક્તિએ આ ત્રણ ગુણોને પાર કરી લીધા છે, તે કઈ રીતે ઓળખાય? તેનો વ્યવહાર કેવો હોય છે? અને તે ગુણોને કેવી રીતે પાર કરે છે? ભગવાન બોલ્યા: પ્રકાશ, પ્રવૃત્તિ અને મોહ આવે ત્યારે જે વ્યક્તિ તેમને દુષિત માનતો નથી કે તેમની ઈચ્છા કરતો નથી; જે નિષ્ક્રિય બનીને બેઠો રહે છે, અને જાણે છે કે ગુણો જ કાર્ય કરે છે—એવા વ્યક્તિને ગુણો અસ્વસ્થ કરતા નથી. તે સુખ અને દુઃખમાં સમ છે, પોતામાં સ્થિર છે, માટી, પથ્થર અને સોનામાં સમાન દ્રષ્ટિ રાખે છે; સુખ-દુઃખ, પ્રશંસા-નિંદામાં સમ છે, માન-અપમાન, મિત્ર-શત્રુમાં સમ છે, અને સર્વ કર્મોનો ત્યાગી છે—તે વ્યક્તિ ગુણાતીત કહેવાય છે. અને જે અવિચલ ભક્તિથી મને સેવા કરે છે, તે ભક્ત પણ આ ગુણોને પાર કરી બ્રહ્મ બનવા યોગ્ય છે.