પાંડવ અર્જુન, જેણે કર્મ અને સંન્યાસ અંગે સંશય કર્યો હતો, તેણે શ્રીકૃષ્ણને પૂછ્યું: “હે કૃષ્ણ, તમે ક્યારેક કર્મ ત્યાગની અને ક્યારેક યોગની મહિમા કહો છો, તો આ બન્નેમાં શ્રેષ્ઠ કયો છે, એ સ્પષ્ટપણે કહો.” શ્રીકૃષ્ણે હળવાશથી ઉત્તર આપ્યો: “અર્જુન, કર્મનું ત્યાગ અને કર્મયોગ—બન્ને અંતે પરમ કલ્યાણ આપે છે, પણ એમાં પણ કર્મયોગ શ્રેષ્ઠ છે. જે વ્યક્તિ કોઈ પણ વસ્તુથી દ્વેષ કે આસક્તિ રાખતો નથી, અને દ્વંદ્વથી મુક્ત છે, એ સાચો સંન્યાસી છે; આવું જીવન જીવવું સહેલું છે.” શ્રીકૃષ્ણે સમજાવ્યું કે જ્ઞાન અને કર્મયોગ અલગ નથી—માત્ર અજ્ઞાનીઓ જ એમ માને છે. સાચો સાધક બંનેના ફળને પ્રાપ્ત કરે છે. સંખ્યયોગીઓ જે સિદ્ધિ મેળવે છે, યોગીઓ પણ એ જ પ્રાપ્ત કરે છે. સાચો દ્રષ્ટા એ છે, જે સંખ્ય અને યોગને એકરૂપ સમજે છે. કર્મનો ત્યાગ યોગ વિના અત્યંત મુશ્કેલ છે; યોગથી સજ્જ થયેલો જ્ઞાની ઝડપથી બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે. જે યોગમાં સ્થિત છે, મનથી શુદ્ધ છે, ઇન્દ્રિયોને જીત્યો છે, અને સર્વે જીવોમાં પોતાનું સ્વરૂપ જુએ છે, એવો માણસ અનેક કર્મો કરતાં પણ અસ્પૃશ્ય રહે છે. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: “યોગમાં સ્થિત વ્યક્તિ જાણે છે કે એ ‘હું કંઈ કરતો નથી’; જો કે એ જોવું, સાંભળવું, સ્પર્શવું, સૂંઘવું, ખાવું, જવું, ઊંઘવું, શ્વાસ લેવું, બોલવું, છોડવું, પકડવું, આંખો ખોલવી-બંધ કરવી—આ બધું માત્ર ઇન્દ્રિયો દ્વારા જ થાય છે. જેમ જળ કમળના પાંદ પર અટકતું નથી, તેમ જે બ્રહ્માર્પણભાવથી કર્મ કરે છે, અને આસક્તિ ત્યાગે છે, એ પાપથી અસ્પૃશ્ય રહે છે.” યોગીઓ શરીર, મન, બુદ્ધિ કે માત્ર ઇન્દ્રિયો દ્વારા પણ આસક્તિ વિના કર્મ કરે છે, એ આપણી આત્માની શુદ્ધિ માટે જ કરે છે. આવું કરનાર ફળની આશા છોડે છે અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે, જ્યારે ફળની ઇચ્છા રાખનાર બાંધાઈ જાય છે. મનથી સર્વે કર્મો ત્યાગીને, આત્મનિગ્રહથી, શરીરમાં રહેતો માણસ સુખી રહે છે, કંઈ કરતો નથી કે કોઈને કરાવતો નથી. પરમાત્મા કર્મ, કર્તાપણું કે ફળની જોડાણની રચના કરતા નથી—આ તો પ્રકૃતિ દ્વારા જ થાય છે. પરમાત્મા સૌના પાપ-પુણ્યને સ્વીકારતા નથી; અજ્ઞાનથી જ્ઞાન ઢાંકી જાય છે, એટલે જ લોકો ભ્રમિત થાય છે. પણ જેમના અજ્ઞાનનો નાશ આત્મજ્ઞાનથી થયો છે, એમને એ જ્ઞાન સૂર્યની જેમ પરમ તત્ત્વને પ્રકાશિત કરે છે. પછી શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને સમજાવ્યું—જે મનુષ્યના દરેક કર્મમાં ઈચ્છા અને આશયનો અભાવ છે, અને જેનું બધું કર્મ જ્ઞાનની અગ્નિમાં ભસ્મ થઇ ગયું છે, એવો મનુષ્ય વિદ્વાનો દ્વારા જ્ઞાની કહેવાય છે. જે ફળની આસક્તિ છોડે છે, સદા સંતોષમાં રહે છે, કોઈ પર આધાર રાખતો નથી, એવો માણસ કર્મમાં લીન રહીને પણ કંઈ કરતો નથી. જેના મન અને આત્મા નિયંત્રિત છે, જે અપેક્ષા વિના, સંપત્તિનો ત્યાગ કરીને માત્ર શરીરથી કર્મ કરે છે, એ દોષી થતો નથી. જે પુરુષ જે આવે એમાં સંતોષ પામે છે, દ્વંદ્વથી પર છે, ઈર્ષ્યા વિનાનો છે, સફળતા-અસફળતા બંનેમાં સમ છે, એવો માણસ કર્મમાં રહીને પણ બંધાઈતો નથી. જે આસક્તિથી મુક્ત છે, જ્ઞાનમાં સ્થિત છે, અને યજ્ઞભાવથી કર્મ કરે છે, એના સર્વે કર્મો સંપૂર્ણપણે વિલીન થઇ જાય છે. યજ્ઞમાં અર્પણ કરનાર, અહૂતિ, અગ્નિ—આ બધું બ્રહ્મરૂપ જ છે; કર્મમાં બ્રહ્મરૂપે લીન રહેનાર બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે. કેટલાંક યોગીઓ દેવતાઓની આરાધના કરે છે; કેટલાંક યજ્ઞ દ્વારા બ્રહ્મમાં અર્પણ કરે છે. કેટલાક ઇન્દ્રિયો—જેમ કે શ્રવણ વગેરે—નિગ્રહની અગ્નિમાં અર્પણ કરે છે; કેટલાક ઇન્દ્રિયોના વિષયો—જેમ કે ધ્વનિ વગેરે—ઇન્દ્રિયોની અગ્નિમાં અર્પણ કરે છે. કેટલાક સર્વે ઇન્દ્રિય અને પ્રાણના કર્મોને જ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત આત્મનિગ્રહની અગ્નિમાં અર્પણ કરે છે. કેટલાંક દ્રવ્યયજ્ઞ કરે છે, કેટલાક તપથી, કેટલાક યોગથી, અને કેટલાક અધ્યયન અને જ્ઞાનથી યજ્ઞ કરે છે. કેટલાક પ્રાણાયામ—ઉચ્ચ્વાસને નિશ્વાસમાં, નિશ્વાસને ઉચ્ચ્વાસમાં અર્પણ કરે છે; કેટલાક શ્વાસની ગતિ રોકીને પ્રાણાયામમાં લીન છે; કેટલાક નિયમિત આહારથી શ્વાસને શ્વાસમાં અર્પણ કરે છે. આ બધાને યજ્ઞનું જ્ઞાન છે, અને યજ્ઞથી તેમના પાપો દગ્ધ થાય છે. યજ્ઞામૃતને પામનાર બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે. જે યજ્ઞ નથી કરતો, એ માટે આ લોક પણ નથી, તો પરલોક તો કેમ હશે! બ્રહ્મના દ્વાર પર અનેક પ્રકારના યજ્ઞ પથરાયેલા છે—બધા કર્મજ છે; આ સમજવાથી મુક્તિ મળે છે. હે અર્જુન, દ્રવ્યયજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે સર્વે કર્મો જ્ઞાનમાં સમાપ્ત થાય છે. જ્ઞાન મેળવવા માટે વિદ્વાનો પાસે વિનયપૂર્વક જાઓ, પ્રશ્નો પૂછો, સેવા કરો—તેઓ તમને તત્વજ્ઞાન આપશે. આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, અર્જુન, તું ફરીથી મોહમાં નહિ ફસાઈશ; એ જ્ઞાનથી તું સર્વે જીવોને પોતામાં અને મને જોઈ શકીશ. ભલે તું સર્વે પાપોમાં શ્રેષ્ઠ હોય, તું જ્ઞાનની નૌકાથી સર્વે દુષ્કર્મોથી પાર જઈ શકીશ. જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિ બળતણને રાખ બનાવે છે, તેમ જ્ઞાનની અગ્નિ સર્વે કર્મોને ભસ્મ કરી નાખે છે. આ જગતમાં જ્ઞાન જેટલું પવિત્ર કંઈ નથી; યોગમાં પરિપૂર્ણ થયેલો મનુષ્ય સમયાન્તરે એ જ્ઞાનને પોતામાં શોધી લે છે. જે શ્રદ્ધાવાન છે, ઇન્દ્રિયજિત છે, અને જ્ઞાનપ્રાપ્તિમાં નિષ્ઠાવાન છે, એ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે અને તરત પરમ શાંતિ પામે છે. જે અજ્ઞાની છે, શ્રદ્ધાવિહિન છે, અને સંશયી છે, એ વિનાશ પામે છે—એવા મનુષ્ય માટે આ લોક, પરલોક કે સુખ ક્યાંય નથી. યોગ દ્વારા કર્મ ત્યાગી, જ્ઞાનથી સંશય વિનાશ કરનાર, આત્મનિગ્રહથી રહેનાર પર કર્મ બંધતો નથી. તેથી, અર્જુન, અજ્ઞાનથી ઉદ્ભવેલા હૃદયના સંશયને જ્ઞાનની તલવારથી કાપી નાખ, યોગમાં સ્થિત થઈને ઊભો થા! આ રીતે શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને જીવનના મહાન રહસ્યો સમજાવ્યા—કર્મ, યોગ, સંન્યાસ, જ્ઞાન અને યજ્ઞ—all એકમેકમાં પલળી ગયેલા, જે મનુષ્યને અંતે પરમ શાંતિ અને મુક્તિ તરફ લઈ જાય છે.