ఋతం సత్యం తపో రాష్ట్రం శ్రమో ధర్మశ్చ కర్మ చ । భూతం భవిష్యదుచ్ఛిష్టే వీర్యం లక్ష్మీర్బలం బలే
న్యాయము, సత్యము, తపస్సు, రాజ్యాధికారం, శ్రమ, ధర్మము, కార్యము, గత కాలమూ, రాబోయే కాలమూ, మిగిలినదీ, వీర్యము, ఐశ్వర్యము, బలమూ — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలో కలిసిపోయాయి.
సమృద్ధిరోజ ఆకూతిః క్షత్రం రాష్ట్రం షడుర్వ్యః । సంవత్సరోఽధ్యుచ్ఛిష్ట ఇడా ప్రైషా గ్రహా హవిః
పూర్ణత, ప్రకాశము, సంకల్పము, అధికారము, రాజ్యము, ఆరు ఋతువులు, సంవత్సరం, మిగిలినదీ, ఇడ, ఆజ్ఞ, పాత్రలు, హవిస్సు — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలో ఉన్నాయి.
చతుర్హోతార ఆప్రియశ్చాతుర్మాస్యాని నీవిదః । ఉచ్ఛిష్టే యజ్ఞా హోత్రాః పశుబన్ధాస్తదిష్టయః
నాలుగు హోతారులు, ఆహ్వానకుడు, చతుర్మాస్య యాగాలు, ప్రకటనలు, మిగిలినదానిలో యజ్ఞాలు, హోతృకర్మలు, పశుబంధాలు, కోరిన హవిస్సులు ఉన్నాయి.
అర్ధమాసాశ్చ మాసాశ్చార్తవా ఋతుభిః సహ । ఉచ్ఛిష్టే ఘోషిణీరాప స్తనయిత్నుః శ్రుతిర్మహీ
అర్ధమాసాలు, మాసాలు, ఋతువులతో కూడిన ఋతుకాలాలు, మిగిలినదానిలో ఘోషించే జలాలు, మెఘగర్జన, వినికిడి, భూమి ఉన్నాయి.
{౨౦} శర్కరాః సికతా అశ్మాన ఓషధయో వీరుధస్తృణా । అభ్రాణి విద్యుతో వర్షముచ్ఛిష్టే సంశ్రితా శ్రితా
రాళ్లు, మట్టి, గడ్డ, ఔషధాలు, మొక్కలు, గడ్డి, మేఘాలు, మెరుపు, వర్షం — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలో చేరి ఉన్నాయి.
రాద్ధిః ప్రాప్తిః సమాప్తిర్వ్యాప్తిర్మహ ఏధతుః । అత్యాప్తిరుచ్ఛిష్టే భూతిశ్చాహితా నిహితా హితా
విజయం, ప్రాప్తి, సంపూర్ణత, వ్యాప్తి, మహత్త్వం, అభివృద్ధి, అధికమైన ప్రాప్తి, మిగిలినదానిలో ఐశ్వర్యం, ఉంచినవి, దాచినవి, మేలైనవి ఉన్నాయి.
యచ్చ ప్రాణతి ప్రాణేన యచ్చ పశ్యతి చక్షుషా । ఉచ్ఛిష్టాజ్జజ్ఞిరే సర్వే దివి దేవా దివిశ్రితః
ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చేది, కంటితో చూసేది — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలోనుంచి పుట్టాయి; ఆకాశంలో దేవతలు, ఆకాశంలో నివసించేవారు.
ఋచః సామాని ఛన్దాంసి పురాణం యజుషా సహ । ఉచ్ఛిష్టాజ్జజ్ఞిరే సర్వే దివి దేవా దివిశ్రితః
ఋక్సూక్తాలు, సామగానాలు, ఛందస్సులు, పురాణం, యజుర్వేదంతో కలిపి — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలోనుంచి పుట్టాయి; ఆకాశంలో దేవతలు, ఆకాశంలో నివసించేవారు.
ప్రాణాపానౌ చక్షుః శ్రోత్రమక్షితిశ్చ క్షితిశ్చ యా । ఉచ్ఛిష్టాజ్జజ్ఞిరే సర్వే దివి దేవా దివిశ్రితః
ప్రాణం, అపానము, చూపు, వినికిడి, నశించని దానీ, నశించే దానీ — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలోనుంచి పుట్టాయి; ఆకాశంలో దేవతలు, ఆకాశంలో నివసించేవారు.
ఆనన్దా మోదాః ప్రముదోఽభీమోదముదశ్చ యే । ఉచ్ఛిష్టాజ్జజ్ఞిరే సర్వే దివి దేవా దివిశ్రితః
ఆనందాలు, సంతోషాలు, హర్షాలు, పరమానందం, సుఖాలు — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలోనుంచి పుట్టాయి; ఆకాశంలో దేవతలు, ఆకాశంలో నివసించేవారు.
దేవాః పితరో మనుష్యా గన్ధర్వాప్సరసశ్చ యే । ఉచ్ఛిష్టాజ్జజ్ఞిరే సర్వే దివి దేవా దివిశ్రితః
దేవతలు, పితృదేవతలు, మనుషులు, గంధర్వులు, అప్సరసలు — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలోనుంచి పుట్టాయి; ఆకాశంలో దేవతలు, ఆకాశంలో నివసించేవారు.
11.8(౧౧.౧౦) యన్ మన్యుర్జాయామావహత్సంకల్పస్య గృహాదధి । క ఆసం జన్యాః కే వరాః క ఉ జ్యేష్ఠవరోఽభవత్
కోపము భార్యను తీసుకొచ్చినప్పుడు, సంకల్ప గృహం నుండి, ఎవరు సంతానమయ్యారు? ఎవరు ఉత్తములు? ఎవరు పెద్దవారు, ఉత్తమవారు అయ్యారు?
తపశ్చైవాస్తాం కర్మ చాన్తర్మహత్యర్ణవే । త ఆసం జన్యాస్తే వరా బ్రహ్మ జ్యేష్ఠవరోఽభవత్
తపస్సు, కార్యము ఆ మహాసముద్రంలో ఉన్నవి. అవే సంతానమయ్యాయి, అవే ఉత్తమాలు. బ్రహ్మ పెద్దవాడు, ఉత్తమవాడు అయ్యాడు.
దశ సాకమజాయన్త దేవా దేవేభ్యః పురా । యో వై తాన్ విద్యాత్ప్రత్యక్షం స వా అద్య మహద్వదేత్
పది మంది కలసి పుట్టారు; దేవతలు, పూర్వం దేవతల నుండి. వారిని ప్రత్యక్షంగా ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, అతడే ఈ రోజు గొప్పవాడని చెప్పగలడు.
ప్రాణాపానౌ చక్షుః శ్రోత్రమక్షితిశ్చ క్షితిశ్చ యా । వ్యానోదానౌ వాఙ్మనస్తే వా ఆకూతిమావహన్
ప్రాణం, అపానము, చూపు, వినికిడి, నశించని దానీ, నశించే దానీ, వ్యానము, ఉదానము, వాక్కు, మనస్సు — ఇవే సంకల్పాన్ని తీసుకొచ్చాయి.
అజాతా ఆసన్న్ ఋతవోఽథో ధాతా బృహస్పతిః । ఇన్ద్రాగ్నీ అశ్వినా తర్హి కం తే జ్యేష్ఠముపాసత
ఋతువులు అప్పటికి పుట్టలేదు. తరువాత ధాత, బృహస్పతి, ఇంద్రుడు, అగ్ని, అశ్వినులు — వీరు ఎవరి పెద్దవారిని పూజించారు?
తపశ్చైవాస్తాం కర్మ చాన్తర్మహత్యర్ణవే । తపో హ జజ్ఞే కర్మణస్తత్తే జ్యేష్ఠముపాసత
తపస్సు, కార్యము ఆ మహాసముద్రంలో ఉన్నవి. కార్యం నుండి తపస్సు జన్మించింది. దానినే వారు పెద్దదిగా పూజించారు.
యేత ఆసీద్భూమిః పూర్వా యామద్ధాతయ ఇద్విదుః । యో వై తాం విద్యాన్ నామథా స మన్యేత పురాణవిత్
మునుపటి భూమి ఏదో, దాన్ని సృష్టికర్తలు తెలుసుకున్నారు. దానిని పేరుతో ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, అతడే పురాణవేత్త అని భావించాలి.
కుత ఇన్ద్రః కుతః సోమః కుతో అగ్నిరజాయత । కుతస్త్వష్టా సమభవత్కుతో ధాతాజాయత
ఇంద్రుడు ఎక్కడి నుండి పుట్టాడు? సోముడు ఎక్కడి నుండి వచ్చాడు? అగ్ని ఎక్కడ జన్మించాడు? త్వష్టా ఎక్కడి నుండి పుట్టాడు? ధాతా ఎక్కడ జన్మించాడు?
ఇన్ద్రాదిన్ద్రః సోమాత్సోమో అగ్నేరగ్నిరజాయత । త్వష్టా హ జజ్ఞే త్వష్టుర్ధాతుర్ధాతాజాయత
ఇంద్రుని నుండి ఇంద్రుడు, సోముని నుండి సోముడు, అగ్నిని నుండి అగ్ని పుట్టారు. త్వష్టా త్వష్టా నుండే జన్మించాడు. ధాతా కూడా ధాతా నుండే పుట్టాడు.
యే త ఆసన్ దశ జాతా దేవా దేవేభ్యః పురా । పుత్రేభ్యో లోకం దత్త్వా కస్మింస్తే లోక ఆసతే
ఇతర దేవతలకంటే ముందుగా పుట్టిన ఆ పది దేవతలు తమ కుమారులకు లోకాన్ని ఇచ్చి, ఇప్పుడు వారు ఏ లోకంలో నివసిస్తున్నారు?
{౨౨} యదా కేశాన్ అస్థి స్నావ మాంసం మజ్జానమాభరత్। శరీరం కృత్వా పాదవత్కం లోకమను ప్రావిశత్
తను వెంట్రుకలు, ఎముకలు, నరాలు, మాంసం, మజ్జను కూడగట్టి, పాదాలు కలిగిన శరీరాన్ని తయారుచేసినప్పుడు, ఆ తరువాత ఏ లోకంలో ప్రవేశించాడు?
కుతః కేశాన్ కుతః స్నావ కుతో అస్థీన్యాభరత్। అఙ్గా పర్వాణి మజ్జానం కో మాంసం కుత ఆభరత్
వెంట్రుకలు ఎక్కడి నుండి, నరాలు ఎక్కడి నుండి, ఎముకలు ఎక్కడి నుండి తెచ్చాడు? అవయవాలు, ముడులు, మజ్జను ఎవరు తెచ్చారు? మాంసం ఎక్కడి నుండి తెచ్చాడు?
సంసిచో నామ తే దేవా యే సంభారాన్త్సమభరన్ । సర్వం సంసిచ్య మర్త్యం దేవాః పురుషమావిశన్
సంసిచ్ అని పిలవబడే ఆ దేవతలు, అవసరమైన పదార్థాలన్నీ కూడగట్టి, అన్నింటినీ సమీకరించి, మానవుని శరీరంలో దేవతలు ప్రవేశించారు.
ఊరూ పాదావష్ఠీవన్తౌ శిరో హస్తావథో ముఖమ్ । పృష్టీర్బర్జహ్యే పార్శ్వే కస్తత్సమదధాదృషిః
పాదాలు, తొడలు, ఎముకలు కలిగినవిగా, తల, చేతులు, ముఖం, వెన్నెముక, పక్కలు, పక్కములు—ఇవి అన్నింటిని ఎవరు కలిపి అమర్చారు, ఓ ఋషీ?
శిరో హస్తావథో ముఖం జిహ్వాం గ్రీవాశ్చ కీకసాః । త్వచా ప్రావృత్య సర్వం తత్సంధా సమదధాన్ మహీ
తల, చేతులు, ముఖం, నాలుక, మెడ, దవడలు—ఇవి అన్నింటినీ చర్మంతో కప్పి, భూమి వాటిని కలిపి అమర్చింది.
యత్తచ్ఛరీరమశయత్సంధయా సంహితం మహత్। యేనేదమద్య రోచతే కో అస్మిన్ వర్ణమాభరత్
ముడులు కలిగి, గొప్ప రూపంలో ఏర్పడిన ఆ శరీరం ఇప్పుడు ప్రకాశించేలా చేసింది ఎవరు? అందులో రంగును ఎవరు తెచ్చారు?
సర్వే దేవా ఉపాశిక్షన్ తదజానాద్వధూః సతీ । ఈశా వశస్య యా జాయా సాస్మిన్ వర్ణమాభరత్
అన్ని దేవతలు దానిని తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. తెలివిగల వధువు దానిని గ్రహించింది. శక్తివంతుడైన ప్రభువు భార్య ఆ శరీరంలో రంగును తెచ్చింది.
యదా త్వష్టా వ్యతృణత్పితా త్వష్టుర్య ఉత్తరః । గృహం కృత్వా మర్త్యం దేవాః పురుషమావిశన్
త్వష్టా తండ్రి, తరువాతి త్వష్టా ఇద్దరూ విడగొట్టినప్పుడు, ఒక గృహాన్ని నిర్మించి, దేవతలు మానవుని శరీరంలో ప్రవేశించారు.
స్వప్నో వై తన్ద్రీర్నిర్ఋతిః పాప్మానో నామ దేవతాః । జరా ఖాలత్యం పాలిత్యం శరీరమను ప్రావిశన్
నిద్ర, మత్తు, నాశనం, పాపం—ఇవి దేవతల పేర్లు. వృద్ధాప్యం, ముండుట, తెలుపు వెంట్రుకలు శరీరంలో ప్రవేశించాయి.