రాజసూయం వాజపేయమగ్నిష్టోమస్తదధ్వరః । అర్కాశ్వమేధావుచ్ఛిష్టే జీవబర్హిర్మదిన్తమః
రాజసూయ, వాజపేయ, అగ్నిష్టోమ, ఆ యజ్ఞం, అర్క, అశ్వమేధ—all ఉచ్చిష్టంలో ఉన్నాయి. జీవంతమైన బర్హిస్సు, మత్తుగా ఉండే వాటి—all అందులోనే ఉన్నాయి.
అగ్న్యాధేయమథో దీక్షా కామప్రశ్ఛన్దసా సహ । ఉత్సన్నా యజ్ఞాః సత్రాణ్యుచ్ఛిష్టేఽధి సమాహితాః
అగ్ని స్థాపన, దీక్ష, కావలసిన ఛందస్సులతో పాటు, పోయిన యజ్ఞాలు, సత్రాలు—all ఉచ్చిష్టంలోనే సమాహితమై ఉన్నాయి.
అగ్నిహోత్రం చ శ్రద్ధా చ వషట్కారో వ్రతం తపః । దక్షిణేష్టం పూర్తం చోచ్ఛిష్టేఽధి సమాహితాః
అగ్నిహోత్రం, విశ్వాసం, వషట్కారము, వ్రతం, తపస్సు, దక్షిణ, పుణ్యకార్యాలు—all ఉచ్చిష్టంలోనే సమాహితమై ఉన్నాయి.
ఏకరాత్రో ద్విరాత్రః సద్యఃక్రీః ప్రక్రీరుక్థ్యః । ఓతం నిహితముచ్ఛిష్టే యజ్ఞస్యాణూని విద్యయా
ఒక రాత్రి, రెండు రాత్రులు, వెంటనే జరిగేవి, పునఃపునః జరిగేవి, ఉక్త్య యజ్ఞాలు, నేసినవి, ఉంచినవి—all ఉచ్చిష్టంలో ఉన్నాయి. యజ్ఞానికి సూక్ష్మమైన భాగాలు కూడా దానిలోనే తెలుస్తాయి.
{౧౯} చతూరాత్రః పఞ్చరాత్రః షడ్రాత్రశ్చోభయః సహ । షోడశీ సప్తరాత్రశ్చోచ్ఛిష్టాజ్జజ్ఞిరే సర్వే యే యజ్ఞా అమృతే హితాః
నాలుగు రాత్రులు, అయిదు రాత్రులు, ఆరు రాత్రులు, రెండూ కలిపి, పదహారు, ఏడు రాత్రుల యజ్ఞాలు—all ఉచ్చిష్టం నుంచే పుట్టాయి. అవన్నీ అమృతంలో స్థిరంగా ఉన్నాయి.
ప్రతీహారో నిధనం విశ్వజిచ్చాభిజిచ్చ యః । సాహ్నాతిరాత్రావుచ్ఛిష్టే ద్వాదశాహోఽపి తన్ మయి
ప్రతీహారము, ముగింపు, ప్రపంచాన్ని జయించేవి, విజయాలు, సాహ్న, అతిరాత్ర, పన్నెండు రోజుల యజ్ఞాలు—all ఉచ్చిష్టంలో, నాలోనే ఉన్నాయి.
సూనృతా సంనతిః క్షేమః స్వధోర్జామృతం సహః । ఉచ్ఛిష్టే సర్వే ప్రత్యఞ్చః కామాః కామేన తాతృపుః
సత్యవాక్యం, వినయం, క్షేమం, స్వధా, అమృతం, బలం—all ఉచ్చిష్టంలో ఉన్నాయి. అన్ని కోరికలు దానిలోనే తిరిగి తృప్తి చెందుతాయి.
నవ భూమీః సముద్రా ఉచ్ఛిష్టేఽధి శ్రితా దివః । ఆ సూర్యో భాత్యుచ్ఛిష్టేఽహోరాత్రే అపి తన్ మయి
తొమ్మిది భూములు, సముద్రాలు—all ఉచ్చిష్టంలో, ఆకాశంలో స్థిరంగా ఉన్నాయి. సూర్యుడు ఎలా ప్రకాశిస్తాడో, ఉచ్చిష్టంలో పగలు, రాత్రి కూడా నాలోనే ఉన్నాయి.
ఉపహవ్యం విషూవన్తం యే చ యజ్ఞా గుహా హితాః । బిభర్తి భర్తా విశ్వస్యోచ్ఛిష్టో జనితుః పితా
హవిస్సులు, విషువంతం, రహస్యంగా ఉంచిన యజ్ఞాలు—all ఉచ్చిష్టంలో ఉన్నాయి. అన్నింటినీ మోయేవాడు, సృష్టికర్త అయిన తండ్రి ఉచ్చిష్టమే.
పితా జనితురుచ్ఛిష్టోఽసోః పౌత్రః పితామహః । స క్షియతి విశ్వస్యేశానో వృషా భూమ్యామతిఘ్న్యః
తండ్రి, సృష్టికర్త, ఉచ్చిష్టం, శ్వాస, మనవడు, తాత—అతడు సమస్తానికి అధిపతిగా, భూమికి వృషభంగా, ఎవ్వరూ జయించలేనివాడిగా ఉంటాడు.
ఋతం సత్యం తపో రాష్ట్రం శ్రమో ధర్మశ్చ కర్మ చ । భూతం భవిష్యదుచ్ఛిష్టే వీర్యం లక్ష్మీర్బలం బలే
న్యాయము, సత్యము, తపస్సు, రాజ్యాధికారం, శ్రమ, ధర్మము, కార్యము, గత కాలమూ, రాబోయే కాలమూ, మిగిలినదీ, వీర్యము, ఐశ్వర్యము, బలమూ — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలో కలిసిపోయాయి.
సమృద్ధిరోజ ఆకూతిః క్షత్రం రాష్ట్రం షడుర్వ్యః । సంవత్సరోఽధ్యుచ్ఛిష్ట ఇడా ప్రైషా గ్రహా హవిః
పూర్ణత, ప్రకాశము, సంకల్పము, అధికారము, రాజ్యము, ఆరు ఋతువులు, సంవత్సరం, మిగిలినదీ, ఇడ, ఆజ్ఞ, పాత్రలు, హవిస్సు — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలో ఉన్నాయి.
చతుర్హోతార ఆప్రియశ్చాతుర్మాస్యాని నీవిదః । ఉచ్ఛిష్టే యజ్ఞా హోత్రాః పశుబన్ధాస్తదిష్టయః
నాలుగు హోతారులు, ఆహ్వానకుడు, చతుర్మాస్య యాగాలు, ప్రకటనలు, మిగిలినదానిలో యజ్ఞాలు, హోతృకర్మలు, పశుబంధాలు, కోరిన హవిస్సులు ఉన్నాయి.
అర్ధమాసాశ్చ మాసాశ్చార్తవా ఋతుభిః సహ । ఉచ్ఛిష్టే ఘోషిణీరాప స్తనయిత్నుః శ్రుతిర్మహీ
అర్ధమాసాలు, మాసాలు, ఋతువులతో కూడిన ఋతుకాలాలు, మిగిలినదానిలో ఘోషించే జలాలు, మెఘగర్జన, వినికిడి, భూమి ఉన్నాయి.
{౨౦} శర్కరాః సికతా అశ్మాన ఓషధయో వీరుధస్తృణా । అభ్రాణి విద్యుతో వర్షముచ్ఛిష్టే సంశ్రితా శ్రితా
రాళ్లు, మట్టి, గడ్డ, ఔషధాలు, మొక్కలు, గడ్డి, మేఘాలు, మెరుపు, వర్షం — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలో చేరి ఉన్నాయి.
రాద్ధిః ప్రాప్తిః సమాప్తిర్వ్యాప్తిర్మహ ఏధతుః । అత్యాప్తిరుచ్ఛిష్టే భూతిశ్చాహితా నిహితా హితా
విజయం, ప్రాప్తి, సంపూర్ణత, వ్యాప్తి, మహత్త్వం, అభివృద్ధి, అధికమైన ప్రాప్తి, మిగిలినదానిలో ఐశ్వర్యం, ఉంచినవి, దాచినవి, మేలైనవి ఉన్నాయి.
యచ్చ ప్రాణతి ప్రాణేన యచ్చ పశ్యతి చక్షుషా । ఉచ్ఛిష్టాజ్జజ్ఞిరే సర్వే దివి దేవా దివిశ్రితః
ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చేది, కంటితో చూసేది — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలోనుంచి పుట్టాయి; ఆకాశంలో దేవతలు, ఆకాశంలో నివసించేవారు.
ఋచః సామాని ఛన్దాంసి పురాణం యజుషా సహ । ఉచ్ఛిష్టాజ్జజ్ఞిరే సర్వే దివి దేవా దివిశ్రితః
ఋక్సూక్తాలు, సామగానాలు, ఛందస్సులు, పురాణం, యజుర్వేదంతో కలిపి — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలోనుంచి పుట్టాయి; ఆకాశంలో దేవతలు, ఆకాశంలో నివసించేవారు.
ప్రాణాపానౌ చక్షుః శ్రోత్రమక్షితిశ్చ క్షితిశ్చ యా । ఉచ్ఛిష్టాజ్జజ్ఞిరే సర్వే దివి దేవా దివిశ్రితః
ప్రాణం, అపానము, చూపు, వినికిడి, నశించని దానీ, నశించే దానీ — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలోనుంచి పుట్టాయి; ఆకాశంలో దేవతలు, ఆకాశంలో నివసించేవారు.
ఆనన్దా మోదాః ప్రముదోఽభీమోదముదశ్చ యే । ఉచ్ఛిష్టాజ్జజ్ఞిరే సర్వే దివి దేవా దివిశ్రితః
ఆనందాలు, సంతోషాలు, హర్షాలు, పరమానందం, సుఖాలు — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలోనుంచి పుట్టాయి; ఆకాశంలో దేవతలు, ఆకాశంలో నివసించేవారు.
దేవాః పితరో మనుష్యా గన్ధర్వాప్సరసశ్చ యే । ఉచ్ఛిష్టాజ్జజ్ఞిరే సర్వే దివి దేవా దివిశ్రితః
దేవతలు, పితృదేవతలు, మనుషులు, గంధర్వులు, అప్సరసలు — ఇవన్నీ మిగిలినదానిలోనుంచి పుట్టాయి; ఆకాశంలో దేవతలు, ఆకాశంలో నివసించేవారు.
11.8(౧౧.౧౦) యన్ మన్యుర్జాయామావహత్సంకల్పస్య గృహాదధి । క ఆసం జన్యాః కే వరాః క ఉ జ్యేష్ఠవరోఽభవత్
కోపము భార్యను తీసుకొచ్చినప్పుడు, సంకల్ప గృహం నుండి, ఎవరు సంతానమయ్యారు? ఎవరు ఉత్తములు? ఎవరు పెద్దవారు, ఉత్తమవారు అయ్యారు?
తపశ్చైవాస్తాం కర్మ చాన్తర్మహత్యర్ణవే । త ఆసం జన్యాస్తే వరా బ్రహ్మ జ్యేష్ఠవరోఽభవత్
తపస్సు, కార్యము ఆ మహాసముద్రంలో ఉన్నవి. అవే సంతానమయ్యాయి, అవే ఉత్తమాలు. బ్రహ్మ పెద్దవాడు, ఉత్తమవాడు అయ్యాడు.
దశ సాకమజాయన్త దేవా దేవేభ్యః పురా । యో వై తాన్ విద్యాత్ప్రత్యక్షం స వా అద్య మహద్వదేత్
పది మంది కలసి పుట్టారు; దేవతలు, పూర్వం దేవతల నుండి. వారిని ప్రత్యక్షంగా ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, అతడే ఈ రోజు గొప్పవాడని చెప్పగలడు.
ప్రాణాపానౌ చక్షుః శ్రోత్రమక్షితిశ్చ క్షితిశ్చ యా । వ్యానోదానౌ వాఙ్మనస్తే వా ఆకూతిమావహన్
ప్రాణం, అపానము, చూపు, వినికిడి, నశించని దానీ, నశించే దానీ, వ్యానము, ఉదానము, వాక్కు, మనస్సు — ఇవే సంకల్పాన్ని తీసుకొచ్చాయి.
అజాతా ఆసన్న్ ఋతవోఽథో ధాతా బృహస్పతిః । ఇన్ద్రాగ్నీ అశ్వినా తర్హి కం తే జ్యేష్ఠముపాసత
ఋతువులు అప్పటికి పుట్టలేదు. తరువాత ధాత, బృహస్పతి, ఇంద్రుడు, అగ్ని, అశ్వినులు — వీరు ఎవరి పెద్దవారిని పూజించారు?
తపశ్చైవాస్తాం కర్మ చాన్తర్మహత్యర్ణవే । తపో హ జజ్ఞే కర్మణస్తత్తే జ్యేష్ఠముపాసత
తపస్సు, కార్యము ఆ మహాసముద్రంలో ఉన్నవి. కార్యం నుండి తపస్సు జన్మించింది. దానినే వారు పెద్దదిగా పూజించారు.
యేత ఆసీద్భూమిః పూర్వా యామద్ధాతయ ఇద్విదుః । యో వై తాం విద్యాన్ నామథా స మన్యేత పురాణవిత్
మునుపటి భూమి ఏదో, దాన్ని సృష్టికర్తలు తెలుసుకున్నారు. దానిని పేరుతో ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, అతడే పురాణవేత్త అని భావించాలి.
కుత ఇన్ద్రః కుతః సోమః కుతో అగ్నిరజాయత । కుతస్త్వష్టా సమభవత్కుతో ధాతాజాయత
ఇంద్రుడు ఎక్కడి నుండి పుట్టాడు? సోముడు ఎక్కడి నుండి వచ్చాడు? అగ్ని ఎక్కడ జన్మించాడు? త్వష్టా ఎక్కడి నుండి పుట్టాడు? ధాతా ఎక్కడ జన్మించాడు?
ఇన్ద్రాదిన్ద్రః సోమాత్సోమో అగ్నేరగ్నిరజాయత । త్వష్టా హ జజ్ఞే త్వష్టుర్ధాతుర్ధాతాజాయత
ఇంద్రుని నుండి ఇంద్రుడు, సోముని నుండి సోముడు, అగ్నిని నుండి అగ్ని పుట్టారు. త్వష్టా త్వష్టా నుండే జన్మించాడు. ధాతా కూడా ధాతా నుండే పుట్టాడు.