[౪] స య ఏవం విదుష ఉపద్రష్టా భవతి ప్రాణం రుణద్ధి
ఈ విధంగా తెలిసినవాడు జ్ఞానులకు నాయకుడవుతాడు, ప్రాణాన్ని నియంత్రించగలడు.
[౫] న చ ప్రాణం రుణద్ధి సర్వజ్యానిం జీయతే
కానీ అతను ప్రాణాన్ని నియంత్రించడు; అన్ని జీవులను మించి జీవిస్తాడు.
[౬] న చ సర్వజ్యానిం జీయతే పురైనం జరసః ప్రాణో జహాతి
అతను అన్ని జీవులను మించి జీవించడు; అంతకంటే ముందు వృద్ధాప్యంలో ప్రాణం అతన్ని విడిచిపెడుతుంది.
11.4(౧౧.౬) ప్రాణాయ నమో యస్య సర్వమిదం వశే । యో భూతః సర్వస్యేశ్వరో యస్మిన్త్సర్వం ప్రతిష్ఠితమ్
ప్రాణదేవా! నీకు నమస్కారం. ఈ సమస్తం నీ ఆధీనంలో ఉంది. నీవే సమస్త భూతాలకు అధిపతి. అందులోనే అన్నీ నిలిచివున్నాయి.
నమస్తే ప్రాణ క్రన్దాయ నమస్తే స్తనయిత్నవే । నమస్తే ప్రాణ విద్యుతే నమస్తే ప్రాణ వర్షతే
ప్రాణదేవా! గర్జించేవాడవైన నీకు నమస్కారం. ఉరుములా మోగే నీకు నమస్కారం. మెరుపులా మెరిపించే నీకు నమస్కారం. వర్షంగా కురిసే నీకు నమస్కారం.
యత్ప్రాణ స్తనయిత్నునాభిక్రన్దత్యోషధీః । ప్ర వీయన్తే గర్భాన్ దధతేఽథో బహ్వీర్వి జాయన్తే
ప్రాణదేవుడు ఉరుముతో మొక్కలను ఉల్లాసపరచినప్పుడు, అవి పెరుగుతాయి, ఫలిస్తాయి, అనేక మొక్కలు పుట్టుకొస్తాయి.
యత్ప్రాణ ఋతావాగతేఽభిక్రన్దత్యోషధీః । సర్వం తదా ప్ర మోదతే యత్కిం చ భూమ్యామధి
ఋతువు వచ్చినప్పుడు ప్రాణదేవుడు మొక్కలను ఉల్లాసపరచినప్పుడు, భూమిపై ఉన్న ప్రతిదీ ఆనందిస్తుంది.
యదా ప్రాణో అభ్యవర్షీద్వర్షేణ పృథివీం మహీమ్ । పశవస్తత్ప్ర మోదన్తే మహో వై నో భవిష్యతి
ప్రాణదేవుడు వర్షంతో విస్తారమైన భూమిపై కురిపించినప్పుడు, పశువులు ఆనందిస్తాయి. నిజంగా, మనకు మహిమ కలుగుతుంది.
అభివృష్టా ఓషధయః ప్రాణేన సమవాదిరన్ । ఆయుర్వై నః ప్రాతీతరః సర్వా నః సురభీరకః
పుష్కలంగా నీరు పొందిన ఔషధులు ప్రాణంతో కలిసి ఎదిగాయి. నిజంగా, ప్రాణమే మనకు అత్యంత ప్రియమైన తోడు. మనకోసం అన్నీ సువాసనలుగా మారాలని కోరుకుంటున్నాము.
నమస్తే అస్త్వాయతే నమో అస్తు పరాయతే । నమస్తే ప్రాణ తిష్ఠత ఆసీనాయోత తే నమః
నీవు సమీపిస్తున్నప్పుడు నీకు నమస్కారం, నీవు దూరమవుతున్నప్పుడు కూడా నమస్కారం. ప్రాణా, నీవు నిలబడి ఉన్నప్పుడు, కూర్చొని ఉన్నప్పుడు కూడా నీకు నమస్కారం.
నమస్తే ప్రాణ ప్రాణతే నమో అస్త్వపానతే । పరాచీనాయ తే నమః ప్రతీచీనాయ తే నమః సర్వస్మై త ఇదం నమః
ప్రాణా, నీవు లోపలికి ఊపిరి పీల్చినప్పుడు నీకు నమస్కారం, బయటికి ఊదినప్పుడు కూడా నమస్కారం. నీవు బయటకు పోయినప్పుడు, లోపలికి వచ్చినప్పుడు కూడా నీకు నమస్కారం. అన్ని విధాలుగా నీకు నమస్కారం.
యా తే ప్రాణ ప్రియా తనూర్యో తే ప్రాణ ప్రేయసీ । అథో యద్భేషజం తవ తస్య నో ధేహి జీవసే
ప్రాణా, నీకు ప్రియమైన రూపం, నీకు అత్యంత ఇష్టమైనది, అలాగే నీ ఔషధం ఏదైతే ఉందో, దయచేసి అది మాకు జీవించడానికి ప్రసాదించు.
ప్రాణః ప్రజా అను వస్తే పితా పుత్రమివ ప్రియమ్ । ప్రాణో హ సర్వస్యేశ్వరో యచ్చ ప్రాణతి యచ్చ న
ప్రాణం సంతానాన్ని తండ్రి తన ప్రియమైన కుమారుడిని చూసుకునేలా అనుసరిస్తుంది. ప్రాణమే సర్వానికి అధిపతి, ఊపిరి తీసుకునేవారికీ, తీసుకోనివారికీ కూడా.
{౧౧} ప్రాణో మృత్యుః ప్రాణస్తక్మా ప్రాణం దేవా ఉపాసతే । ప్రాణో హ సత్యవాదినముత్తమే లోక ఆ దధత్
ప్రాణమే మరణం, ప్రాణమే వ్యాధి. దేవతలు ప్రాణాన్ని ఆరాధిస్తారు. సత్యవాదిని ప్రాణమే పరమ లోకానికి చేర్చుతుంది.
ప్రాణో విరాట్ప్రాణో దేష్ట్రీ ప్రాణం సర్వ ఉపాసతే । ప్రాణో హ సూర్యశ్చన్ద్రమాః ప్రాణమాహుః ప్రజాపతిమ్
ప్రాణమే రాజు, ప్రాణమే మార్గదర్శి. అందరూ ప్రాణాన్ని ఆరాధిస్తారు. ప్రాణమే సూర్యుడు, ప్రాణమే చంద్రుడు, ప్రాణమే ప్రజాపతి అని అంటారు.
ప్రాణాపానౌ వ్రీహియవావనడ్వాన్ ప్రాణ ఉచ్యతే । యవే హ ప్రాణ ఆహితోఽపానో వ్రీహిరుచ్యతే
ప్రాణం, అపానవాయువు అన్నీ బియ్యం, యవలు అని పిలుస్తారు. యవాల్లో ప్రాణం స్థిరంగా ఉంటుంది, బియ్యాన్ని అపానవాయువు అంటారు.
బ్రహ్మచారీష్ణంశ్చరతి రోదసీ ఉభే తస్మిన్ దేవాః సంమనసో భవన్తి । స దాధార పృథివీం దివం చ స ఆచార్యం తపసా పిపర్తి
బ్రహ్మచారి భూమి, ఆకాశం రెండింటినీ సంచరిస్తాడు. అందులో దేవతలు మనసుతో ఏకమవుతారు. అతడు భూమిని, ఆకాశాన్ని మోయడమే కాక, తపస్సుతో తన గురువుని పోషిస్తాడు.
బ్రహ్మచారిణం పితరో దేవజనాః పృథగ్దేవా అనుసంయన్తి సర్వే । గన్ధర్వా ఏనమన్వాయన్ త్రయస్త్రింశత్త్రిశతాః షట్సహస్రాః సర్వాన్త్స దేవాంస్తపసా పిపర్తి
బ్రహ్మచారిని పితృదేవతలు, ఇతర దేవతలు, అందరూ వేర్వేరుగా అనుసరిస్తారు. గంధర్వులు, ముప్పత్తిమూడు, ఆరు వేల మంది దేవతలు కూడా అతడిని అనుసరిస్తారు. అతడు తపస్సుతో దేవతలను పోషిస్తాడు.
ఆచార్య ఉపనయమానో బ్రహ్మచారిణం కృణుతే గర్భమన్తః । తం రాత్రీస్తిస్ర ఉదరే బిభర్తి తం జాతం ద్రష్టుమభిసంయన్తి దేవాః
గురువు బ్రహ్మచారిని ఉపనయనం చేస్తూ, అతడిని గర్భంలో పెడతాడు. మూడు రాత్రులు అతడిని తనలో దాచుకుంటాడు. పుట్టిన తర్వాత దేవతలు అతడిని చూడటానికి వస్తారు.
ఇయం సమిత్పృథివీ ద్యౌర్ద్వితీయోతాన్తరిక్షం సమిధా పృణాతి । బ్రహ్మచారీ సమిధా మేఖలయా శ్రమేణ లోకాంస్తపసా పిపర్తి
ఈ సమిధు భూమి, రెండవది ఆకాశం, అంతరిక్షం సమిధతో నిండిపోతుంది. బ్రహ్మచారి సమిధ, మేఖల, శ్రమంతో, తపస్సుతో లోకాలను పోషిస్తాడు.
పూర్వో జాతో బ్రహ్మణో బ్రహ్మచారీ ఘర్మం వసానస్తపసోదతిష్ఠత్। తస్మాజ్జాతం బ్రాహ్మణం బ్రహ్మ జ్యేష్ఠం దేవాశ్చ సర్వే అమృతేన సాకమ్
బ్రహ్మచారి బ్రహ్మనుంచి మొదట పుట్టాడు, ఘర్మాన్ని ధరించి తపస్సుతో నిలుస్తాడు. అతనివల్ల బ్రాహ్మణుడు, బ్రహ్మ, పెద్దవాడు, దేవతలు, అమృతంతో కూడి పుట్టారు.
బ్రహ్మచార్యేతి సమిధా సమిద్ధః కార్ష్ణం వసానో దీక్షితో దీర్ఘశ్మశ్రుః । స సద్య ఏతి పూర్వస్మాదుత్తరం సముద్రం లోకాన్త్సంగృభ్య ముహురాచరిక్రత్
బ్రహ్మచారి సమిధతో దీప్తిగా, నల్ల వస్త్రం ధరించి, దీక్షతో, పొడవాటి జుట్టుతో ఉంటాడు. అతడు వెంటనే ఒక సముద్రం నుంచి మరొక సముద్రానికి, లోకాలను ఒక క్షణంలో అందుకుంటూ వెళ్తాడు.
బ్రహ్మచారీ జనయన్ బ్రహ్మాపో లోకం ప్రజాపతిం పరమేష్ఠినం విరాజమ్ । గర్భో భూత్వామృతస్య యోనావిన్ద్రో హ భూత్వాసురాంస్తతర్హ
బ్రహ్మచారి బ్రహ్మను, జలాలను, లోకాన్ని, ప్రజాపతిని, పరమేశ్వరుడిని, విరాటును సృష్టిస్తాడు. అమృత గర్భంలో గర్భంగా మారి, ఇంద్రుడై, అసురులను జయించాడు.
ఆచార్యస్తతక్ష నభసీ ఉభే ఇమే ఉర్వీ గమ్భీరే పృథివీం దివం చ । తే రక్షతి తపసా బ్రహ్మచారీ తస్మిన్ దేవాః సంమనసో భవన్తి
గురువు ఈ విస్తారమైన, లోతైన భూమి, ఆకాశాన్ని నిర్మించాడు. బ్రహ్మచారి తపస్సుతో వాటిని రక్షిస్తాడు. అందులో దేవతలు మనసుతో ఏకమవుతారు.
ఇమాం భూమిం పృథివీం బ్రహ్మచారీ భిక్షామా జభార ప్రథమో దివం చ । తే కృత్వా సమిధావుపాస్తే తయోరార్పితా భువనాని విశ్వా
బ్రహ్మచారి భిక్షాటన చేస్తూ మొదట భూమిని, ఆకాశాన్ని పొందాడు. వాటిని సాధించిన తర్వాత సమిధతో ఆరాధన చేస్తాడు. ఆ భూమి, ఆకాశంపై అన్ని లోకాలు ఆధారపడి ఉంటాయి.
అర్వాగన్యః పరో అన్యో దివస్పృష్ఠాద్గుహా నిధీ నిహితౌ బ్రాహ్మణస్య । తౌ రక్షతి తపసా బ్రహ్మచారీ తత్కేవలం కృణుతే బ్రహ్మ విద్వాన్
ఒకటి దగ్గరగా, మరొకటి దూరంగా, ఆకాశంలో ఉన్న రహస్యమైన నిధులు బ్రాహ్మణునిలో దాగి ఉంటాయి. బ్రహ్మచారి తపస్సుతో వాటిని కాపాడతాడు. బ్రహ్మను తెలిసినవాడు వాటిని తనవిగా చేసుకుంటాడు.
{౧౪} అర్వాగన్య ఇతో అన్యః పృథివ్యా అగ్నీ సమేతో నభసీ అన్తరేమే । తయోః శ్రయన్తే రశ్మయోఽధి దృఢాస్తాన్ ఆ తిష్ఠతి తపసా బ్రహ్మచారీ
ఇక్కడ రెండు అగ్నులు ఉన్నాయి. ఒకటి మన దగ్గరికి వస్తోంది, మరొకటి భూమి నుండి మధ్య ఆకాశంలో కలిసిపోయాయి. వాటి బలమైన కిరణాలు వాటిపై నిలిచిపోతున్నాయి. బ్రహ్మచారి తన తపస్సుతో వాటిపై నిలబడతాడు.
అభిక్రన్దన్ స్తనయన్న్ అరుణః శితిఙ్గో బృహచ్ఛేపోఽను భూమౌ జభార । బ్రహ్మచారీ సిఞ్చతి సానౌ రేతః పృథివ్యాం తేన జీవన్తి ప్రదిశశ్చతస్రః
అగ్ని గర్జిస్తూ, మేఘంలా మ్రోగుతూ, ఎరుపు రంగుతో, తెల్లటి అంచులతో, దీర్ఘమైన జ్వాలలతో భూమిని పట్టుకున్నాడు. బ్రహ్మచారి శిఖరంపై బీజాన్ని పోస్తాడు. ఆ బీజంతో భూమి నాలుగు దిక్కులు జీవంతో నిండిపోతాయి.
అగ్నౌ సూర్యే చన్ద్రమసి మాతరిశ్వన్ బ్రహ్మచార్యప్సు సమిధమా దధాతి । తాసామర్చీంషి పృథగభ్రే చరన్తి తాసామాజ్యం పురుషో వర్షమాపః
అగ్నిలో, సూర్యునిలో, చంద్రునిలో, వాయువులో బ్రహ్మచారి నీళ్లలో సమిధను ఉంచుతాడు. వాటి జ్వాలలు వేర్వేరుగా కలిసిపోతూ సంచరిస్తాయి. వాటి ద్వారా మనిషికి నెయ్యి, వర్షం, నీరు లభిస్తాయి.
ఆచార్యో మృత్యుర్వరుణః సోమ ఓషధయః పయః । జీమూతా ఆసన్త్సత్వానస్తైరిదం స్వరాభృతమ్
ఆచార్యుడు మరణం, వరుణుడు, సోముడు, మొక్కలు, పాలూ, మేఘాలు జీవులు. వీటి ద్వారా ఈ ప్రకాశవంతమైన లోకం నిలబడుతుంది.