యస్య బ్రహ్మ ముఖమాహుర్జిహ్వాం మధుకశాముత । విరాజమూధో యస్యాహుః స్కమ్భం తం బ్రూహి కతమః స్విదేవ సః
అతని నోరు బ్రహ్మమని, నాలుక తీపిగా ఉందని, బుద్ధి విరాజ్ అని అంటారు — ఆ స్కంభుడు ఎవరో చెప్పు.
యస్మాదృచో అపాతక్షన్ యజుర్యస్మాదపాకషన్ । సామాని యస్య లోమాన్యథర్వాఙ్గిరసో ముఖం స్కమ్భం తం బ్రూహి కతమః స్విదేవ సః
ఋక్సూక్తులు అతనిలోంచి పలికినవి, యజుర్వేదం అతనిలోంచి వెలువడింది, అతని రోమాలు సామవేద గీతాలు, అతని నోరు అథర్వణుడు, అంగిరసుడు — ఆ స్కంభుడు ఎవరో చెప్పు.
{౨౩} అసచ్శాఖాం ప్రతిష్ఠన్తీం పరమమివ జనా విదుః । ఉతో సన్మన్యన్తేఽవరే యే తే శాఖాముపాసతే
ఏదీ లేని శాఖను కొందరు అత్యున్నతమైనదిగా భావిస్తారు; మరికొందరు, తక్కువవారు, ఆ శాఖను నిజమైనదిగా పూజిస్తారు.
యత్రాదిత్యాశ్చ రుద్రాశ్చ వసవశ్చ సమాహితాః । భూతం చ యత్ర భవ్యం చ సర్వే లోకాః ప్రతిష్ఠితాః స్కమ్భం తం బ్రూహి కతమః స్విదేవ సః
అక్కడ ఆదిత్యులు, రుద్రులు, వసువులు స్థిరంగా ఉన్నారు; అక్కడ గతమూ, భవిష్యత్తూ, అన్ని లోకాలు నిలిచినవి — ఆ స్కంభుడు ఎవరో చెప్పు.
యస్య త్రయస్త్రింశద్దేవా నిధిం రక్షన్తి సర్వదా । నిధిం తమద్య కో వేద యం దేవా అభిరక్షథ
ముప్పత్తి మూడు దేవతలు ఎప్పుడూ కాపాడే ధనాన్ని — ఆ దేవతలు కాపాడుతున్న ఆ ధనాన్ని ఈ రోజు ఎవరు తెలుసుకుంటారు?
యత్ర దేవా బ్రహ్మవిదో బ్రహ్మ జ్యేష్ఠముపాసతే । యో వై తాన్ విద్యాత్ప్రత్యక్షం స బ్రహ్మా వేదితా స్యాత్
బ్రహ్మాన్ని తెలిసిన దేవతలు, పెద్ద బ్రహ్మాన్ని పూజించే చోట — వారిని ప్రత్యక్షంగా తెలిసినవాడు బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవాడవుతాడు.
బృహన్తో నామ తే దేవా యేఽసతః పరి జజ్ఞిరే । ఏకం తదఙ్గం స్కమ్భస్యాసదాహుః పరో జనాః
బృహంతులు అనే దేవతలు అసత్తులోంచి పుట్టారు; స్కంభుని ఒక అవయవం అసత్తే అని ప్రజలు అంటారు.
యత్ర స్కమ్భః ప్రజనయన్ పురాణం వ్యవర్తయత్। ఏకం తదఙ్గం స్కమ్భస్య పురాణమనుసంవిదుః
స్కంభుడు సంతానాన్ని సృష్టించి, పురాతనాన్ని విడిచిపెట్టిన చోట — స్కంభుని ఒక అవయవం పురాతనమని ప్రజలు తెలుసుకుంటారు.
యస్య త్రయస్త్రింశద్దేవా అఙ్గే గాత్రా విభేజిరే । తాన్ వై త్రయస్త్రింశద్దేవాన్ ఏకే బ్రహమవిదో విదుః
ముప్పత్తి మూడు దేవతలు ఒక అవయవంలో శరీరాన్ని విభజించుకున్నారు; బ్రహ్మాన్ని తెలిసిన కొందరు ఆ ముప్పత్తి మూడు దేవతలను తెలుసుకుంటారు.
హిరణ్యగర్భం పరమమనత్యుద్యం జనా విదుః । స్కమ్భస్తదగ్రే ప్రాసిఞ్చద్ధిరణ్యం లోకే అన్తరా
హిరణ్యగర్భుడు అత్యున్నతమైనవాడని, అతనికి సమానం లేడని ప్రజలు అంటారు; మొదట స్కంభుడు ఆ బంగారాన్ని లోకంలో ప్రవహింపజేశాడు.
స్కమ్భే లోకాః స్కమ్భే తపః స్కమ్భేఽధ్యృతమాహితమ్ । స్కమ్భ త్వా వేద ప్రత్యక్షమిన్ద్రే సర్వం సమాహితమ్
స్కంభునిలోనే లోకాలు, స్కంభునిలోనే తపస్సు, స్కంభునిలోనే ధర్మం స్థిరంగా ఉన్నాయి; స్కంభా, నిన్ను నేను ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకున్నాను — నీలో, ఇంద్రా, అన్నీ స్థిరంగా ఉన్నాయి.
ఇన్ద్రే లోకా ఇన్ద్రే తప ఇన్ద్రేఽధ్యృతమాహితమ్ । ఇన్ద్రం త్వా వేద ప్రత్యక్షం స్కమ్భే సర్వం ప్రతిష్ఠితమ్
ఇంద్రునిలోనే లోకాలు, ఇంద్రునిలోనే తపస్సు, ఇంద్రునిలోనే ధర్మం స్థిరంగా ఉన్నాయి; ఇంద్రా, నిన్ను నేను ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకున్నాను — స్కంభునిలో అన్నీ నిలిచినవి.
{౨౪} నామ నామ్నా జోహవీతి పురా సూర్యాత్పురోషసః । యదజః ప్రథమం సంబభూవ స హ తత్స్వరాజ్యమియాయ యస్మాన్ నాన్యత్పరమస్తి భూతమ్
పూర్వం, సూర్యుని దగ్గర, ఉదయకాలంలో, ఆయన పేరును పేరుతో పిలిచాడు; అజుడు మొదట జన్మించినప్పుడు, ఆ ధ్వనికి అధిపత్యాన్ని పొందాడు — దాని కంటే పైగా, గతమైనదిగా మరొకటి లేదు.
యస్య భూమిః ప్రమాన్తరిక్షముతోదరమ్ । దివం యశ్చక్రే మూర్ధానం తస్మై జ్యేష్ఠాయ బ్రహ్మణే నమః
యవనికి భూమి, విశాలమైన మధ్యలోకం, గర్భం అతనిదే; ఆకాశాన్ని తలగా చేసుకున్న అతని పెద్ద బ్రహ్మకు నమస్కారం.
యస్య సూర్యశ్చక్షుశ్చన్ద్రమాశ్చ పునర్ణవః । అగ్నిం యశ్చక్ర ఆస్యం తస్మై జ్యేష్ఠాయ బ్రహ్మణే నమః
ఎవరికి సూర్యుడు కంటి వలె, చంద్రుడు ఎప్పుడూ కొత్తగా కనిపించేవాడో, ఎవరు అగ్నిని నోటిగా చేసుకున్నారో, ఆ ప్రాచీన బ్రహ్మకు నమస్కారం.
యస్య వాతః ప్రాణాపానౌ చక్షురఙ్గిరసోఽభవన్ । దిశో యశ్చక్రే ప్రజ్ఞానీస్తస్మై జ్యేష్ఠాయ బ్రహ్మణే నమః
ఎవరి ఊపిరి వాయువుగా, ఆంగిరసులు చూపుగా, దిక్కులు జ్ఞానంగా ఉన్నాయో, ఆ ప్రాచీన బ్రహ్మకు నమస్కారం.
స్కమ్భో దాధార ద్యావాపృథివీ ఉభే ఇమే స్కమ్భో దాధారోర్వన్తరిక్షమ్ । స్కమ్భో దాధార ప్రదిశః షడుర్వీః స్కమ్భ ఇదం విశ్వం భువనమా వివేశ
స్కంభుడు ఆకాశాన్ని, భూమిని, విశాలమైన మధ్యలోని ప్రాంతాన్ని, ఆరు దిక్కులను నిలిపాడు. స్కంభుడు ఈ మొత్తం లోకాన్ని ప్రవేశించాడు.
యః శ్రమాత్తపసో జాతో లోకాన్త్సర్వాన్త్సమానశే । సోమం యశ్చక్రే కేవలం తస్మై జ్యేష్ఠాయ బ్రహ్మణే నమః
యవడు శ్రమతో, తపస్సుతో పుట్టి, అన్ని లోకాలలో సమంగా ఉండి, సోమాన్ని ఒంటరిగా సృష్టించాడో, ఆ ప్రాచీన బ్రహ్మకు నమస్కారం.
కథం వాతో నేలయతి కథం న రమతే మనః । కిమాపః సత్యం ప్రేప్సన్తీర్నేలయన్తి కదా చన
వాయువు ఎలా నిలవదు? మనసు ఎలా ఆనందించదు? నీళ్లు సత్యాన్ని కోరుకుంటూ ఎప్పుడూ ఎందుకు నిలవవు?
మహద్యక్షం భువనస్య మధ్యే తపసి క్రాన్తం సలిలస్య పృష్ఠే । తస్మిన్ ఛ్రయన్తే య ఉ కే చ దేవా వృక్షస్య స్కన్ధః పరిత ఇవ శాఖాః
ఈ లోకమధ్యంలో ఉన్న మహా అధిపతి, తపస్సులో స్థిరంగా, జలాల మీద నిలిచి ఉన్నవాడు—ఆయన మీద దేవతలందరూ, వృక్షపు కాండంపై శాఖలు వాలినట్లుగా, ఆధారపడుతున్నారు.
యస్మై హస్తాభ్యాం పాదాభ్యాం వాచా శ్రోత్రేణ చక్షుషా । యస్మై దేవాః సదా బలిం ప్రయచ్ఛన్తి విమితేఽమితం స్కమ్భం తం బ్రూహి కతమః స్విదేవ సః
దేవతలు చేతులతో, కాళ్లతో, మాటతో, చెవులతో, కళ్లతో ఎప్పుడూ బలిని సమర్పించేది ఎవరికో, ఆ కొలిచినంతగా కాని, కొలవలేనంతగా ఉన్న స్కంభుడు ఎవరో చెప్పు.
అప తస్య హతం తమో వ్యావృత్తః స పాప్మనా । సర్వాణి తస్మిన్ జ్యోతీంషి యాని త్రీణి ప్రజాపతౌ
ఆయన వల్ల చీకటి తొలగిపోతుంది, పాపంతో నశించిపోతుంది. ఆ ప్రాణికర్తలో మూడు జ్యోతులు అన్నీ ఉన్నాయి.
యో వేతసం హిరణ్యయం తిష్ఠన్తం సలిలే వేద । స వై గుహ్యః ప్రజాపతిః
నీళ్లలో నిలిచిన బంగారు ముల్లును ఎవడు తెలుసునో, వాడే అంతరంగ ప్రాణికర్త.
తన్త్రమేకే యువతీ విరూపే అభ్యాక్రామం వయతః షణ్మయూఖమ్ । ప్రాన్యా తన్తూంస్తిరతే ధత్తే అన్యా నాప వృఞ్జాతే న గమాతో అన్తమ్
కొంతమంది, రెండు యువతులు, ఆరు కిరణాలను అల్లుతూ, నూలు నడుస్తూ వస్తారు. ఒకరు ముందుకు నూలు పొడిగిస్తారు, మరొకరు వాటిని తీసివేయరు, చివరకు చేరరు కూడా.
తయోరహం పరినృత్యన్త్యోరివ న వి జానామి యతరా పరస్తాత్। పుమాన్ ఏనద్వయత్యుద్గృణన్తి పుమాన్ ఏనద్వి జభారాధి నాకే
ఆ ఇద్దరు చుట్టూ నర్తించేవారిలో ఎవరు పైకి ఉన్నారో నాకు తెలియదు. పురుషుడు దీనిని స్తుతిస్తాడు, వాడే దీనిని ఆకాశంలో మోస్తాడు.
ఇమే మయూఖా ఉప తస్తభుర్దివం సామాని చక్రుస్తసరాణి వాతవే
ఈ కిరణాలు ఆకాశాన్ని నిలబెట్టాయి, వాయువుకోసం అన్ని గీతలను సృష్టించాయి.
10.8 యో భూతం చ భవ్యం చ సర్వం యశ్చాధితిష్ఠతి । స్వర్యస్య చ కేవలం తస్మై జ్యేష్ఠాయ బ్రహ్మణే నమః
ఏవడు గతమూ, భవిష్యత్తూ అన్నిటినీ నిలిపి, స్వర్గానికి ఏకైక అధిపతిగా ఉన్నాడో, ఆ ప్రాచీన బ్రహ్మకు నమస్కారం.
స్కమ్భేనేమే విష్టభితే ద్యౌశ్చ భూమిశ్చ తిష్ఠతః । స్కమ్భ ఇదం సర్వమాత్మన్వద్యత్ప్రాణన్ నిమిషచ్చ యత్
స్కంభుడిచేత ఆకాశం, భూమి నిలబడినవి. స్కంభుడే ఈ మొత్తం, ఊపిరి పీల్చేది, కన్ను మూసేది, కదిలేది అన్నీ.
తిస్రో హ ప్రజా అత్యాయమాయన్ న్యన్యా అర్కమభితోఽవిశన్త । బృహన్ హ తస్థౌ రజసో విమానో హరితో హరిణీరా వివేశ
మూడు సంతానాలు ముందుకు పోయాయి, మరికొన్ని అన్ని వైపులా సూర్యునిలో ప్రవేశించాయి. విస్తారంగా ఉన్నవాడు, ఆ రాజ్య పరిమాణంగా నిలిచి, బంగారు కదులే కోళ్లలోకి ప్రవేశించాడు.
ద్వాదశ ప్రధయశ్చక్రమేకం త్రీణి నభ్యాని క ఉ తచ్చికేత । తత్రాహతాస్త్రీణి శతాని శఙ్కవః షష్టిశ్చ ఖీలా అవిచాచలా యే
పన్నెండు spokes, ఒక చక్రం, మూడు నాభులు—దీనిని ఎవరు తెలుసుకోగలరు? అక్కడ మూడు వందల అరవై మేకులు, అరవై స్థిరంగా ఉండే పాళ్లు ఉన్నాయి.