సంవత్సరో రథః పరివత్సరో రథోపస్థో విరాడీషాగ్నీ రథముఖమ్ । ఇన్ద్రః సవ్యష్ఠాశ్చన్ద్రమాః సారథిః
సంవత్సరం రథం, అర్ధసంవత్సరం రథపు ఆసనం, ప్రకాశించే వారు రథానికి ముందువైపు అగ్నులు. ఇంద్రుడు ఎడమ పట్టీ, చంద్రుడు సారథి.
ఇతో జయేతో వి జయ సం జయ జయ స్వాహా । ఇమే జయన్తు పరామీ జయన్తాం స్వాహైభ్యో దురాహామీభ్యః । నీలలోహితేనామూన్ అభ్యవతనోమి
ఇక్కడి నుండి జయించు, అధిగమించు, కలవు, విజయం సాధించు — స్వాహా! ఇవారు గెలవాలి, నా శత్రువులు ఓడిపోవాలి — స్వాహా! నీలలోహితునితో వారిని నేను సంహరిస్తున్నాను.
కుతస్తౌ జాతౌ కతమః సో అర్ధః కస్మాల్లోకాత్కతమస్యాః పృథివ్యాః । వత్సౌ విరాజః సలిలాదుదైతాం తౌ త్వా పృఛామి కతరేణ దుగ్ధా
ఆ ఇద్దరు ఎక్కడ జన్మించారు? ఆ అర్ధం ఏది? ఏ లోకంలో, భూమిలో ఏ భాగంలో? విరాజు యొక్క రెండు దూడలు నీటిలోంచి పుట్టాయి; అవి ఏద్వారా పాలిచబడ్డాయో నేను అడుగుతున్నాను.
యో అక్రన్దయత్సలిలం మహిత్వా యోనిం కృత్వా త్రిభుజం శయానః । వత్సః కామదుఘో విరాజః స గుహా చక్రే తన్వః పరాచైః
ఎవడు నీటిని గొప్పదిగా అరవజేశాడో, గర్భాన్ని ఏర్పరిచీ, మూడు మడతలతో పడుకున్నాడో, ఆ కామధేను దూడ అయిన విరాజు తన రూపాలను గుప్తంగా ఉంచాడు.
యాని త్రీణి బృహన్తి యేషాం చతుర్థం వియునక్తి వాచమ్ । బ్రహ్మైనద్విద్యాత్తపసా విపశ్చిద్యస్మిన్న్ ఏకం యుజ్యతే యస్మిన్న్ ఏకమ్
ఆ మూడు గొప్పవాటిలో, నాల్గవది వాక్కును విడదీస్తుంది — దీనిని తపస్సుతో, జ్ఞానంతో తెలిసినవాడు గ్రహించాలి; అందులోనే ఒకటి కలిసిపోతుంది, అందులోనే ఒకటి ఉంది.
బృహతః పరి సామాని షష్ఠాత్పఞ్చాధి నిర్మితా । బృహద్బృహత్యా నిర్మితం కుతోఽధి బృహతీ మితా
బృహత్ చుట్టూ సామగానాలు, ఆరవదానిపై ఐదు అమర్చబడ్డాయి. బృహత్ బృహత్యా తయారైంది; బృహతీ ఏ స్థానం నుండి కొలవబడింది?
బృహతీ పరి మాత్రాయా మాతుర్మాత్రాధి నిర్మితా । మాయా హ జజ్ఞే మాయాయా మాయాయా మాతలీ పరి
బృహతీ ఛందస్సు కొలతతో కొలవబడింది, తల్లిదగ్గర నుండి పైగా ఏర్పడింది. మాయ మాయ నుండి పుట్టింది; మాతలీ మాయను చుట్టుముట్టింది.
వైశ్వానరస్య ప్రతిమోపరి ద్యౌర్యావద్రోదసీ విబబాధే అగ్నిః । తతః షష్ఠాదాముతో యన్తి స్తోమా ఉదితో యన్త్యభి షష్ఠమహ్నః
వైశ్వానరుని రూపంపై, ఆకాశం రెండు లోకాలపై ఒత్తిడి తెచ్చింది; అగ్ని వాటిని ఆపేశాడు. ఆరవదానినుంచి స్తోత్రాలు బయలుదేరాయి; ఉదయించినవి ఆరవ రోజున చేరతాయి.
షట్ త్వా పృచ్ఛామ ఋషయః కశ్యపేమే త్వం హి యుక్తం యుయుక్షే యోగ్యం చ । విరాజమాహుర్బ్రహ్మణః పితరం తాం నో వి ధేహి యతిధా సఖిభ్యః
ఓ కశ్యప ఋషీ, మేము ఆరు ప్రశ్నలు అడుగుతున్నాము; నీవు యోగ్యుడవు, యోగ్యమైనదాన్ని కలిపావు. విరాజు బ్రహ్మకు తండ్రి అని అంటారు; దయచేసి దాన్ని మాకు స్నేహితుల మధ్య భాగంగా ఇవ్వు.
యాం ప్రచ్యుతామను యజ్ఞాః ప్రచ్యవన్త ఉపతిష్ఠన్త ఉపతిష్ఠమానామ్ । యస్యా వ్రతే ప్రసవే యక్షమేజతి సా విరాడృషయః పరమే వ్యోమన్
దానిని విడిచిపెట్టినప్పుడు, యజ్ఞాలు దాన్ని అనుసరిస్తాయి, సమీపిస్తున్న దానిని చేరతాయి. దాని వ్రతంతో, ప్రేరణతో యక్షుడు కదులుతాడు — ఆమే విరాజు, ఋషులు పరమాకాశంలో.
అప్రాణైతి ప్రాణేన ప్రాణతీనాం విరాట్స్వరాజమభ్యేతి పశ్చాత్। విశ్వం మృశన్తీమభిరూపాం విరాజం పశ్యన్తి త్వే న త్వే పశ్యన్త్యేనామ్
ఆమెకు ఊపిరి లేకపోయినా, ఊపిరితో ఉన్నవారితో కలిసి పోతుంది; విరాజు అధిపతి తరువాత వస్తుంది. అందరూ ఆమెను పరిశీలిస్తారు, అందమైన విరాజును చూస్తారు — కొందరు చూస్తారు, కొందరు చూడరు.
కో విరాజో మిథునత్వం ప్ర వేద క ఋతూన్ క ఉ కల్పమస్యాః । క్రమాన్ కో అస్యాః కతిధా విదుగ్ధాన్ కో అస్యా ధామ కతిధా వ్యుష్టీః
విరాజు యొక్క ద్వంద్వత్వాన్ని ఎవరు తెలుసుకున్నారు? ఆమె ఋతువులు ఎవరు, క్రమాన్ని ఎవరు తెలుసుకున్నారు? ఆమె అడుగులను, ఎన్ని సార్లు పాలిచబడ్డదీ ఎవరు తెలుసుకున్నారు? ఆమె నివాసాన్ని, ఎన్ని ఉదయాలు ఉన్నాయో ఎవరు తెలుసుకున్నారు?
{౨౨} ఇయమేవ సా యా ప్రథమా వ్యౌచ్ఛదాస్వితరాసు చరతి ప్రవిష్టా । మహాన్తో అస్యాం మహిమానో అన్తర్వధూర్జిగాయ నవగజ్జనిత్రీ
ఇతరుల మధ్య ప్రవేశించి సంచరించే ఈమెనే మొదటి వధువు. ఈమెలో ఉన్న మహత్తరమైన శక్తులు గొప్పవి. తొమ్మిది తరాలకు తల్లి అయిన ఈ వధువు విజయం సాధించింది.
ఛన్దఃపక్షే ఉషసా పేపిశానే సమానం యోనిమను సం చరేతే । సూర్యపత్నీ సం చరతః ప్రజానతీ కేతుమతీ అజరే భూరిరేతసా
చంద్రుని పెరుగుతున్న కాలంలో ఉదయాలు ప్రకాశిస్తాయి, ఒకే గర్భంలో కలిసి ప్రయాణిస్తాయి. సూర్యుని భార్య, జ్ఞానం కలిగి, లక్షణాలతో అలంకరించబడి, వృద్ధాప్యం లేకుండా, విస్తారమైన వంశాన్ని కలిగి కలిసి నడుస్తుంది.
ఋతస్య పన్థామను తిస్ర ఆగుస్త్రయో ఘర్మా అను రేత ఆగుః । ప్రజామేకా జిన్వత్యూర్జమేకా రాష్ట్రమేకా రక్షతి దేవయూనామ్
మూడు దారులు సత్య మార్గాన్ని అనుసరించాయి; మూడు వేడి కాలాలు విత్తనాన్ని వెంట తీసుకొచ్చాయి. ఒకటి సంతానాన్ని ప్రసవిస్తుంది, ఒకటి బలాన్ని ఇస్తుంది, మరొకటి దేవతల లోకాన్ని కాపాడుతుంది.
అగ్నీషోమావదధుర్యా తురీయాసీద్యజ్ఞస్య పక్షావృషయః కల్పయన్తః । గాయత్రీం త్రిష్టుభం జగతీమనుష్టుభం బృహదర్కీం యజమానాయ స్వరాభరన్తీమ్
అగ్ని, సోములు ఆమెను నాల్గవదిగా స్థాపించారు, యజ్ఞానికి రెండు రెక్కలుగా, వృషభాలను సిద్ధం చేస్తూ. గాయత్రీ, త్రిష్టుప్, జగతీ, అనుష్టుప్, బృహతీ — ఇవే యజమానునికి స్వరాన్ని మోసుకెళ్లే ఛందస్సులు.
పఞ్చ వ్యుష్టీరను పఞ్చ దోహా గాం పఞ్చనామ్నీమృతవోఽను పఞ్చ । పఞ్చ దిశః పఞ్చదశేన కౢప్తాస్తా ఏకమూర్ధ్నీరభి లోకమేకమ్
ఐదు ఉదయాలు, ఐదు పాలు, ఐదు పేర్ల గోవు, ఐదు ఋతువులు ఐదింటిని అనుసరిస్తాయి. ఐదు దిశలు పదిహేనవదితో ఏర్పడినవి, ఇవన్నీ ఒకే తలతో ఒక లోకాన్ని చుట్టుముట్టినవి.
షడ్జాతా భూతా ప్రథమజా ఋతస్య షడు సామాని షడహం వహన్తి । షడ్యోగం సీరమను సామసామ షడాాహుర్ద్యావాపృథివీః షడుర్వీః
ఆరు జాతులు పుట్టాయి, అవి సత్యానికి మొదటి పుట్టినవారు. ఆరు సామగానాలు, ఆరు రోజులు మోసుకెళ్తాయి. ఆరు సంయోగాలను అనుసరించి, సామం మీద సామం. ఆరు ఆకాశాలు, ఆరు భూములు ఉన్నాయని చెబుతారు.
షడాహుః శీతాన్ షడు మాస ఉష్ణాన్ ఋతుం నో బ్రూత యతమోఽతిరిక్తః । సప్త సుపర్ణాః కవయో ని షేదుః సప్త ఛన్దాంస్యను సప్త దీక్షాః
ఆరు చల్లని ఋతువులు, ఆరు వేడి నెలలు ఉన్నాయని అంటారు. ఓ ఋతువా, వాటిలో ఏది ఎక్కువగా ఉందో చెప్పు. ఏడుగురు హంసలు, ఋషులు కూర్చున్నారు, ఏడుచందస్సులు, వాటి తర్వాత ఏడుదీక్షలు.
సప్త హోమాః సమిధో హ సప్త మధూని సప్త ఋతవో హ సప్త । సప్తాజ్యాని పరి భూతమాయన్ తాః సప్తగృధ్రా ఇతి శుశ్రుమా వయమ్
ఏడు హోమాలు, ఏడు సమిధలు, ఏడు మధురాలు, ఏడు ఋతువులు ఉన్నాయి. ఏడు నెయ్యి రకాలుగా భూతాన్ని చుట్టుముట్టాయి — ఇవే ఏడుగృధ్రాలు అని మేము విన్నాము.
సప్త ఛన్దాంసి చతురుత్తరాణ్యన్యో అన్యస్మిన్న్ అధ్యార్పితాని । కథం స్తోమాః ప్రతి తిష్ఠన్తి తేషు తాని స్తోమేషు కథమార్పితాని
ఏడు ఛందస్సులు, ఒక్కోటి నాలుగు చొప్పున, ఒకదానిపై మరొకటి స్థాపించబడ్డాయి. వాటిలో స్తోత్రాలు ఎలా నిలుస్తాయో, ఆ స్తోత్రాలు వాటి లోపల ఎలా స్థాపించబడ్డాయో చెప్పండి.
కథం గాయత్రీ త్రివృతం వ్యాప కథం త్రిష్టుప్పఞ్చదశేన కల్పతే । త్రయస్త్రింశేన జగతీ కథమనుష్టుప్కథమేకవింశః
గాయత్రీ ఛందస్సు ఎలా మూడుగా విస్తరించింది? త్రిష్టుప్ పదిహేనుతో ఎలా ఏర్పడింది? జగతీ ముప్పైమూవుతో, అనుష్టుప్, ఏకవింశము ఎలా ఏర్పడినవో చెప్పండి.
{౨౩} అష్ట జాతా భూతా ప్రథమజా ఋతస్యాష్టేన్ద్రర్త్విజో దైవ్యా యే । అష్టయోనిరదితిరష్టపుత్రాష్టమీం రాత్రిమభి హవ్యమేతి
ఎనిమిది జాతులు పుట్టాయి, అవి సత్యానికి మొదటి పుట్టినవారు. ఎనిమిది ఇంద్రునికి దైవ ఋత్వికులు. ఆదితి ఎనిమిది గర్భాల తల్లి, ఎనిమిది కుమారుల తల్లి. ఎనిమిదవ రాత్రి హవిని స్వీకరిస్తుంది.
ఇత్థం శ్రేయో మన్యమానేదమాగమం యుష్మాకం సఖ్యే అహమస్మి శేవా । సమానజన్మా క్రతురస్తి వః శివః స వః సర్వాః సం చరతి ప్రజానన్
ఇలా ఇది ఉత్తమమని భావించి, మీ స్నేహానికి నేను వచ్చాను. మీ సంకల్పం ఒకటే, శుభంగా ఉంది. ఆ పరమాత్ముడు, జ్ఞానంతో, మీ అందరిలో సంచరిస్తూ ఉండుగాక.
అష్టేన్ద్రస్య షడ్యమస్య ఋషీణాం సప్త సప్తధా । అపో మనుష్యాన్ ఓషధీస్తాము పఞ్చాను సేచిరే
ఇంద్రునికి ఎనిమిది, యమునికి ఆరు, ఋషులకు ఏడూ, ఏడుగా. నీళ్లు, మనుషులు, ఔషధాలు — ఈ ఐదు వాటిపై పోశారు.
కేవలీన్ద్రాయ దుదుహే హి గృష్టిర్వశం పీయూషం ప్రథమం దుహానా । అథాతర్పయచ్చతురశ్చతుర్ధా దేవాన్ మనుష్యానసురాన్ ఉత ఋషీన్
ఆ గోవు మొదటగా ఇంద్రునికే పాలు ఇచ్చింది, మధురమైన సారం. ఆ తరువాత ఆమె దేవతలు, మనుషులు, అసురులు, ఋషులు — వీరిని నాలుగు విధాలుగా తృప్తిపరిచింది.
కో ను గౌః క ఏకఋషిః కిము ధామ కా ఆశిషః । యక్షం పృథివ్యామేకవృదేకర్తుః కతమో ను సః
గోవు ఎవరు? ఏక ఋషి ఎవరు? నివాసం ఏమిటి? ఆశలు ఏమిటి? భూమిపై ఉన్న ఆ అద్భుతం, ఒక్క రూపం, ఒక్క కర్త ఎవరు?
ఏకో గౌరేక ఏకఋషిరేకం ధామైకధాశిషః । యక్షం పృథివ్యామేకవృదేకర్తుర్నాతి రిచ్యతే
ఒకే గోవు, ఒకే ఋషి, ఒకే నివాసం, ఒకే ఆశ. భూమిపై ఉన్న ఆ అద్భుతం, ఒక్క రూప కర్తను ఎవరూ మించలేరు.
విరాడ్వా ఇదమగ్ర ఆసీత్తస్యా జాతాయాః సర్వమబిభేదియమేవేదం భవిష్యతీతి
ప్రారంభంలో విరాట్ మాత్రమే ఉండేది. ఆమె పుట్టిన తర్వాత, 'ఇదే భవిష్యత్తు' అని ఆలోచించి, అన్నిటిని విభజించింది.
సోదక్రామత్సా గార్హపత్యే న్యక్రామత్। గృహమేధీ గృహపతిర్భవతి య ఏవం వేద
ఆమె ముందుకు సాగి, గార్హపత్య అగ్నిలో ప్రవేశించింది. ఎవరు ఈ విధంగా తెలుసుకుంటారో వారు గృహస్థులు, గృహపతులు అవుతారు.