इयं गौः, यथा हविषा पिण्डः यज्ञे समर्प्यते, एवं लोके उत्तमा दुहिता स्थित्वा सर्वकामान् यजमानस्य ददाति, सम्पादयति च। यमस्य लोके अपि सा सर्वान् अभिलषितान् ददाति; यः च याच्यमानः गाम् न ददाति, तस्य नरक्यं लोकं विदुः। यदि च सा गा अपकृष्यते, क्रुद्धा स्वस्य स्वामिनः कृते विचरति, चिन्तयन्ती—“यः मां अपकर्षति, स मृत्युना बद्धः स्यात्” इति। यः, अपकर्षणं मन्यन्, गाम् हन्ति वा पाचयति वा, तस्मात् बृहस्पतिः अपि तस्य पुत्रान् पौत्रांश्च याचेत। सा गौः, यदा गवां मध्ये विचरति, महत्तमं तपः धारयन्ती, वस्तुतः गौः एव; तस्याः स्वामिनः कृते, गोः दुग्धे विषम् अपि दुह्यते। ब्राह्मणानां यत् दत्तं, तत् पशूनां प्रियं भवति; यत् देवेषु हविर्दत्तं, तत् गोः अपि प्रियं भवति। देवैः याः गावः यज्ञात् समुत्पादिताः, तासां मध्ये नारदः तासां भयंकरं स्नेहं निर्मितवान्। देवाः तां चिन्तयामासुः—“किमेषा भोक्तव्या वा न वा?”—नारदः तान् उवाच—“एषा सर्वासां गवां श्रेष्ठा भोक्तव्या” इति। “कति गावः, हे नारद, मनुष्येषु जाता अस्ति, त्वं जानासि? अहं त्वां पृच्छामि—कस्यां न ब्राह्मणेन भक्ष्यम्?” इति। बृहस्पतिः प्रत्यवदत्—“यः स्नेहगवां च सारथिगवां च, तस्यां न ब्राह्मणः भक्षयेत्, यदि श्रेयः इच्छेत्” इति। “नमः ते, हे नारद, गोविधे! तासां मध्ये कति भीषणा, यां दत्वा नाशः स्यात्?” इति पृष्टे, बृहस्पतिः पुनरुवाच—“स्नेहगवां च सारथिगवां च, तस्यां न ब्राह्मणः भक्षयेत्, यदि श्रेयः इच्छेत्” इति। तिस्रः गौः सन्ति—स्नेहगवाः, सारथिगवाः, सामान्यगवाः; एतान् ब्राह्मणाय दद्यात्, स प्रजापतेः यज्ञात् न व्यावर्त्यते। “एषा ब्राह्मणानां ते होमः भवतु”—इति चिन्तयेत्; यदि गाम् याच्यते, गृहस्य भीषणतमीं गाम् दद्यात्। देवाः कामधेनुं परिवेष्ट्य, स्तुत्यापि न ददुः; स्तोत्रैः तां भग्नां कृत्वा, सः पराजितः। तथापि, भेत्ता तां कामधेनुं न प्राप, इन्द्रं याचमानः अपि; तस्मात् देवाः तं कर्मणः चिच्छेदुः, अहं च परान्। ये कामधेनोः दानाय स्तुत्या वदन्ति, तेषां मूढानां इन्द्रस्य कोपः जालेन इव विच्छिनत्ति। ये वदन्ति—“गोपालस्य गाम् मा ददात, तमपाकुरुत”—रुद्रस्य शस्त्राणि तान् अविदुषः परिवेष्टन्तु। यः कामधेनुं, हुतां वा अहुतां वा, पचति वा स्वयं भक्षयति, स पापकृत् याज्ञिकः, देवाः, ऋत्विजः, यजमानांश्च स्वलोकात् निष्कासयति। सा गौः तपसा श्रमेण च सृष्टा, ब्रह्मणा प्रतिष्ठिता, विज्ञानस्थिता। सत्यम् आवृत्य, तेजसा संवृता, यशसा परिक्लृप्ता। स्वराज्येन धृता, श्रद्धया परिवेष्टा, दीक्षया रक्षिता, यज्ञे प्रतिष्ठिता, सा जगतः आधारः। ब्रह्मैव तस्याः पन्थाः, ब्राह्मणः स्वामी। यः ब्राह्मणस्य ब्रह्मगाम् हरति, स क्षत्रियं जयति। सत्यं तस्मात् गच्छति, बलं धर्मः श्रीः च अपि गच्छन्ति। तेजः, ब्रह्म, वीर्यम्, बलम्, वाक्, इन्द्रियाणि, श्रियः, धर्मः; ब्रह्म, ऐश्वर्यम्, राष्ट्रम्, प्रजाः, कीर्तिः, यशः, तेजः, वित्तम्; प्राणः, रूपम्, नाम, यशः, श्वासः, निःश्वासः, चक्षुः, श्रोत्रम्; दुग्धम्, रसं, अन्नम्, खाद्यम्, सत्यम्, रीतिः, कर्म, दानम्, अपत्यं, पशवः—एतानि सर्वाणि तस्मात् गच्छन्ति, यः ब्राह्मणात् ब्रह्मगाम् हरति, क्षत्रियं जयन्। एषा सा ब्रह्मगाव् भीषणा, विषमुखी, स्पष्टं घोररूपा, तीरकूलेन कूष्माण्डेन संवृता। सर्वाणि भयानि तस्यां, सर्वा मृत्यवः अपि। सर्वाणि क्रूरकर्माणि, सर्वाणि मनुष्यवधानि, तस्यां एव। सा, ब्रह्मघ्नेन, देवभक्षकेन, ताडिता, यमेन पतिता। सा शतव्रणदूषिता, ब्रह्मघ्नभूमिः। तस्मात्, ब्राह्मणानां गौः न स्प्रष्टव्या, येन बुद्धिः अस्ति। वज्रः धावन् वैश्वानरेण दीप्यते। आयुधं, खुरान् उत्खनन्ति, महादेवस्य प्रतीक्षते। तिक्तं तुक्ष्णं शितम्, निरीक्ष्यमाणं, ताड्यमानं कम्पते। मृत्युर्घोरः, शब्दयन्, देवः, पुच्छे परितः परिभ्रमति।