तदा प्राचीनर्षयः तं द्वाभ्यां नेत्राभ्यां भोजयामासुः। ताभ्यां तं भोजयित्वा, ताभ्यां च तं प्राप्नुवन्। स उक्तवान्—"तव नेत्रे अन्धे भविष्यतः"। स पुनः प्रत्यवदत्—"नाहं अधःमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तरमुखः, सूर्यचन्द्रमसोः नेत्राभ्यां अहमेनं भोजयामि, ताभ्यां च तं प्राप्नोमि। अयं तु तण्डुलः सर्वाङ्गेषु, सर्वसन्धिषु, सर्वशरीरेषु पूर्णः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, अन्यया वाचा तं भोजयामासुः। तया प्राचीनर्षयः तं भोजयित्वा, तया च तं प्राप्नुवन्। स उक्तवान्—"तव सन्ततिः वदनात् विनश्यति"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अधःमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तरमुखः, ब्रह्मणः वदनेनाहमेनं भोजयामि, तेन च तं प्राप्नोमि। अयं तण्डुलः सर्वाङ्गेषु, सर्वसन्धिषु, सर्वशरीरेषु पूर्णः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, अन्यया जिह्वया तं भोजयामासुः। तया प्राचीनर्षयः तं भोजयित्वा, तया च तं प्राप्नुवन्। स उक्तवान्—"तव जिह्वा म्रियते"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अधःमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तरमुखः, अग्नेः जिह्वया अहमेनं भोजयामि, तया च तं प्राप्नोमि। अयं तण्डुलः सर्वाङ्गेषु, सर्वसन्धिषु, सर्वशरीरेषु पूर्णः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, अन्यदन्तैः तं भोजयामासुः। तैः प्राचीनर्षयः तं भोजयित्वा, तैः च तं प्राप्नुवन्। स उक्तवान्—"तव दन्ताः पतिष्यन्ति"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अधःमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तरमुखः, ऋतूनां दन्तैः अहमेनं भोजयामि, तैः च तं प्राप्नोमि। अयं तण्डुलः सर्वाङ्गेषु, सर्वसन्धिषु, सर्वशरीरेषु पूर्णः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, अन्यैः प्राणैः तं भोजयामासुः। तैः प्राचीनर्षयः तं भोजयित्वा, तैः च तं प्राप्नुवन्। स उक्तवान्—"तव प्राणाः त्यक्ष्यन्ति"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अधःमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तरमुखः, सप्तर्षीणां प्राणैः अहमेनं भोजयामि, तैः च तं प्राप्नोमि। अयं तण्डुलः सर्वाङ्गेषु, सर्वसन्धिषु, सर्वशरीरेषु पूर्णः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, अन्यया तालुना तं भोजयामासुः। तया प्राचीनर्षयः तं भोजयित्वा, तया च तं प्राप्नुवन्। स उक्तवान्—"राजरोगः त्वां प्राप्स्यति"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अधःमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तरमुखः, अन्तरिक्षस्य तालुना अहमेनं भोजयामि, तया च तं प्राप्नोमि। अयं तण्डुलः सर्वाङ्गेषु, सर्वसन्धिषु, सर्वशरीरेषु पूर्णः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, अन्यया पृष्ठया तं भोजयामासुः। तया प्राचीनर्षयः तं भोजयित्वा, तया च तं प्राप्नुवन्। स उक्तवान्—"विद्युत् त्वां हनिष्यति"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अधःमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तरमुखः, दिवः पृष्ठया अहमेनं भोजयामि, तया च तं प्राप्नोमि। अयं तण्डुलः सर्वाङ्गेषु, सर्वसन्धिषु, सर्वशरीरेषु पूर्णः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, अन्यया मज्जया तं भोजयामासुः। तया प्राचीनर्षयः तं भोजयित्वा, तया च तं प्राप्नुवन्। स उक्तवान्—"क्षेत्रात् त्वं न भोजयिष्यसि"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अधःमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तरमुखः, पृथिवीनां मज्जया अहमेनं भोजयामि, तया च तं प्राप्नोमि। अयं तण्डुलः सर्वाङ्गेषु, सर्वसन्धिषु, सर्वशरीरेषु पूर्णः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, अन्यया उदरेण तं भोजयामासुः। तया प्राचीनर्षयः तं भोजयित्वा, तया च तं प्राप्नुवन्। स उक्तवान्—"उदररोगः त्वां प्राप्स्यति"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अधःमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तरमुखः, सत्यस्य उदरेण अहमेनं भोजयामि, तया च तं प्राप्नोमि। अयं तण्डुलः सर्वाङ्गेषु, सर्वसन्धिषु, सर्वशरीरेषु पूर्णः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, अन्यया वस्त्याः तं भोजयामासुः। तया प्राचीनर्षयः तं भोजयित्वा, तया च तं प्राप्नुवन्। स उक्तवान्—"आप्सु त्वं म्रियसे"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अधःमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तरमुखः, समुद्रस्य वस्त्या अहमेनं भोजयामि, तया च तं प्राप्नोमि। अयं तण्डुलः सर्वाङ्गेषु, सर्वसन्धिषु, सर्वशरीरेषु पूर्णः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" ततः, उभाभ्यां ऊरुभ्यां, दृढाभ्यां ऊरुभ्यां प्राचीनर्षयः तं भोजयामासुः। तस्य उक्तम्—"तव ऊरू विनश्येताम्"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अन्तर्मुखाभ्यां, न बहिर्मुखाभ्यां, न पृष्ठतः ऊरुभ्यां भोजयामि, किन्तु मित्रावरुणयोः ऊरुभ्यां। ताभ्यां तं भोजयामि, ताभ्यां च तं प्राप्नोमि। एष हविः सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, उभाभ्यां जङ्घाभ्यां, दृढाभ्यां जङ्घाभ्यां प्राचीनर्षयः तं भोजयामासुः। तस्य उक्तम्—"त्वं श्रान्तः भविष्यसि"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अन्तर्मुखाभ्यां, न बहिर्मुखाभ्यां, न पृष्ठतः जङ्घाभ्यां भोजयामि, किन्तु त्वष्टुः जङ्घाभ्यां। ताभ्यां तं भोजयामि, ताभ्यां च तं प्राप्नोमि। एष हविः सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, उभाभ्यां पादाभ्यां, दृढाभ्यां पादाभ्यां प्राचीनर्षयः तं भोजयामासुः। तस्य उक्तम्—"त्वं बहु विचरिष्यसि"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अन्तर्मुखाभ्यां, न बहिर्मुखाभ्यां, न पृष्ठतः पादाभ्यां भोजयामि, किन्तु अश्विनोः पादाभ्यां। ताभ्यां तं भोजयामि, ताभ्यां च तं प्राप्नोमि। एष हविः सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, उभाभ्यां पूर्वपादाभ्यां, दृढाभ्यां पूर्वपादाभ्यां प्राचीनर्षयः तं भोजयामासुः। तस्य उक्तम्—"सर्पः त्वां हन्ति"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अन्तर्मुखाभ्यां, न बहिर्मुखाभ्यां, न पृष्ठतः पूर्वपादाभ्यां भोजयामि, किन्तु सवितुः पूर्वपादाभ्यां। ताभ्यां तं भोजयामि, ताभ्यां च तं प्राप्नोमि। एष हविः सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, उभाभ्यां हस्ताभ्यां, दृढाभ्यां हस्ताभ्यां प्राचीनर्षयः तं भोजयामासुः। तस्य उक्तम्—"त्वं ब्राह्मणं हनिष्यसि"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अन्तर्मुखाभ्यां, न बहिर्मुखाभ्यां, न पृष्ठतः हस्ताभ्यां भोजयामि, किन्तु ऋतस्य हस्ताभ्यां। ताभ्यां तं भोजयामि, ताभ्यां च तं प्राप्नोमि। एष हविः सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" पुनः, अन्यया प्रतिष्ठया, दृढया प्रतिष्ठया प्राचीनर्षयः तं भोजयामासुः। तस्य उक्तम्—"त्वं निरधारः, निरवस्थः, विनश्यसि"। स प्रत्यवदत्—"नाहं अन्तर्मुख्या, न बहिर्मुख्या, न पृष्ठतः प्रतिष्ठया भोजयामि, किन्तु सत्यस्य प्रतिष्ठया। तया तं भोजयामि, तया च तं प्राप्नोमि। एष हविः सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः। य एवं वेद, स एव सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः भवति।" एष वै ब्रध्नस्य क्षेत्रम्, यदिदं हविः। य एवं वेद, स ब्रध्नस्य लोकं प्राप्नोति, ब्रध्नस्य क्षेत्रे तिष्ठति। अस्मात् एव हविषः प्रजापतिः त्रयस्त्रिंशल्लोकान् असृजत्। तेषां विज्ञानाय स यज्ञं कल्पयामास। य एवं वेद, स एव ज्ञातृषु अधिपतिः भवति, स प्राणं निगृह्णाति। स च प्राणं न निगृह्णाति, सर्वाणि भूतानि अतिवर्तते। स च सर्वाणि भूतानि न अतिवर्तते, तस्मात् पूर्वं प्राणः तम् वृद्ध्यै त्यजति। प्राणाय नमः, येन इदं सर्वं नियन्ति, यः सर्वभूतानां अधिपः, यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्। प्राणाय नमः, घनाय नमः, गर्जाय नमः, प्राणाय नमः, विद्युताय नमः, प्राणाय नमः, वर्षाय नमः। यदा प्राणः घनगर्जितेन ओषधीः रोरुवति, तदा ताः प्रवर्धन्ते, प्रजायन्ते, बहवः अपि जायन्ते। यदा प्राणः ऋतौ आगच्छति, ओषधीः रोरुवति, तदा सर्वं प्रीयते, यत्किञ्चिद् भूमौ अस्ति तत् हृष्यति। यदा प्राणः पृथिव्यां वर्षेण वर्षति, तदा पशवः हृष्यन्ति, नः खलु महत्त्वं स्यात्। ओषधयः सम्यग् आप्लुताः प्राणेन सहोत्थिताः, अस्माकं प्राणः प्रियतमः सखा—सर्वं नः सुरभि भूयात्। आगच्छता ते प्राण नमः, निर्गच्छता ते नमः; स्थितस्य, उपविष्टस्य च ते प्राण नमः, अपि च ते नमः। श्वसतः प्राणाय नमः, निष्वसतः नमः, बहिर्गच्छतः नमः, अन्तर्गच्छतः नमः, सर्वतः ते नमः। या ते प्राण रूपा प्रिया, या च ते प्रियतमाः, यच्च ते औषधम्, तत् अस्मभ्यं जीवाय ददातु। प्राणः अपत्यं पश्यति, यथा पिता प्रियं पुत्रं पालयति; प्राणः एव सर्वस्य अधिपः—यत् प्राणति, यच्च न प्राणति। प्राणः मृत्यु, प्राणः व्याधिः; देवाः प्राणं यजन्ति; प्राणः एव सत्यवदिन् उत्तमं लोकं स्थापयति। प्राणः राजा, प्राणः नेता; सर्वे प्राणं यजन्ति; प्राणः एव सूर्यचन्द्रमसोः नाम, प्राणः प्रजापतिः इति कथ्यते। प्राणः च निष्वासः च तण्डुलयवयोः नाम; यवे प्राणः प्रतिष्ठितः, तण्डुले निष्वासः इति कथ्यते। ब्रह्मचारी पृथिव्यां च दिवि च चरति; तस्मिन् देवाः एकचित्ताः भवन्ति। स पृथिवीं दिवं च धारयति, तपसा आचार्यं बिभर्ति। पितरः, देवमानुषाः, सर्वे देवाः पृथक् पृथक् ब्रह्मचारिणं अनुयान्ति; गन्धर्वाः त्रयस्त्रिंशत्, षट्सहस्राणि च सर्वे, तम् अनुगच्छन्ति—स तपसा देवान् धारयति। आचार्यः ब्रह्मचारिणं दीक्षयन्, तम् गर्भं करोति; तिसृभ्यः रात्रिभ्यः तम् उदरे बिभर्ति, जातः सन्, देवाः तम् द्रष्टुम् एकत्र समागच्छन्ति। एष समिध् पृथिवी, द्वितीया दिवः, अन्तरिक्षं इन्धनं पूरयति; ब्रह्मचारी समिधा, मेखला, श्रमेण च लोकान् तपसा धारयति।