अथ स्रष्टा ऋत्विजा मन्त्रं घटे स्थापयति, यत्र सायं प्रेष्यते। स मन्त्रः पवित्रवचसा परितः आलिङ्गितः, स्तोत्रैः परिवृतः अस्ति। तत्र महद् आयवनं, रथन्तरं, च समिधा उपस्थिता। ऋतवः एव पाचकाः, ऋतुकर्माणि अग्निं प्रज्वलयन्ति। पञ्चमुखं हविष्पात्रं तत्र, घर्मः तं तप्तः करोति। अन्नेन, यज्ञस्य सर्वे लोकाः सम्पूर्णाः भवन्ति। यस्मिन् पात्रे समुद्रः, आकाशः, पृथिवी त्रयः, उपरि अधः च स्थापिताः। तस्यार्थे देवाः षडशीतिः अवशिष्टानि निर्मीयन्ति। अहं तं अन्नं पृच्छामि, यस्य महत्त्वं विस्तीर्णं। यो अन्नस्य महत्त्वं वेद, स न वदेत्—"एतत् लघु", "नास्य सिंचनम्", "किम् एतत्" इति। यथाऽर्थदातृ इच्छति, ततोऽधिकं न वदेत्। ब्रह्मविदः वदन्ति—"एकः अन्नं बहिर्मुखः भुङ्क्ते, अन्यः अन्तर्मुखः भुङ्क्ते"। "त्वं अन्नं अभुङ्क्ताः; अन्नं त्वां अभुङ्क्ते" इति वदन्ति। यदि बहिर्मुखः भुङ्क्ते, तस्मै वदन्ति—"प्राणाः त्वत्तः निर्गच्छन्ति"। यदि अन्तर्मुखः भुङ्क्ते, तस्मै वदन्ति—"श्वासः-प्रश्वासः त्वत्तः निर्गच्छन्ति"। अहं न अन्नस्य भोक्ता, न अन्नं मम भोक्ता। अन्नं अन्नरूपेण एव भोक्तव्यम्। ततः अन्यया शिरसा तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; तया प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "तव सन्ततिः ज्येष्ठं म्रियेत" इति तस्मै उक्तम्। "अहं न अधोमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तर्मुखः, किंतु बृहस्पतेः शिरसा। तया तं भुङ्क्तुं कृतवान्, तया तम् प्राप्तवान्। अन्नं सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति।" ततः अन्याभ्यां कर्णाभ्यां तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; ताभ्यां प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "त्वं बधिरः भविष्यसि" इति तस्मै उक्तम्। "अहं न अधोमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तर्मुखः, किंतु दिवि-पृथिव्योः कर्णाभ्याम्। ताभ्यां तं भुङ्क्तुं कृतवान्, ताभ्यां तम् प्राप्तवान्। अन्नं सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति।" ततः अन्याभ्यां नेत्राभ्यां तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; ताभ्यां प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "त्वं अन्धः भविष्यसि" इति तस्मै उक्तम्। "अहं न अधोमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तर्मुखः, किंतु सूर्य-चन्द्रमसोः नेत्राभ्याम्। ताभ्यां तं भुङ्क्तुं कृतवान्, ताभ्यां तम् प्राप्तवान्। अन्नं सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति।" ततः अन्यया मुखेन तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; तया प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "तव सन्ततिः मुखतः म्रियेत" इति तस्मै उक्तम्। "अहं न अधोमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तर्मुखः, किंतु ब्रह्मणः मुखेन। तया तं भुङ्क्तुं कृतवान्, तया तम् प्राप्तवान्। अन्नं सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति।" ततः अन्यया जिह्वया तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; तया प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "तव जिह्वा म्रियेत" इति तस्मै उक्तम्। "अहं न अधोमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तर्मुखः, किंतु अग्नेः जिह्वया। तया तं भुङ्क्तुं कृतवान्, तया तम् प्राप्तवान्। अन्नं सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति।" ततः अन्यैः दन्तैः तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; तैः प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "तव दन्ताः पतिष्यन्ति" इति तस्मै उक्तम्। "अहं न अधोमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तर्मुखः, किंतु ऋतूनां दन्तैः। तैः तं भुङ्क्तुं कृतवान्, तैः तम् प्राप्तवान्। अन्नं सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति।" ततः अन्यैः प्राणैः तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; तैः प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "तव प्राणाः त्यजिष्यन्ति" इति तस्मै उक्तम्। "अहं न अधोमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तर्मुखः, किंतु सप्तऋषीणां प्राणैः। तैः तं भुङ्क्तुं कृतवान्, तैः तम् प्राप्तवान्। अन्नं सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति।" ततः अन्यया तालुना तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; तया प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "राजभोजः त्वां ग्रहीष्यति" इति तस्मै उक्तम्। "अहं न अधोमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तर्मुखः, किंतु अन्तरिक्षस्य तालुना। तया तं भुङ्क्तुं कृतवान्, तया तम् प्राप्तवान्। अन्नं सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति।" ततः अन्यया पृष्ठया तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; तया प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "विद्युत् त्वां ताडयिष्यति" इति तस्मै उक्तम्। "अहं न अधोमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तर्मुखः, किंतु दिवसः पृष्ठया। तया तं भुङ्क्तुं कृतवान्, तया तम् प्राप्तवान्। अन्नं सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति।" ततः अन्यया मज्जया तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; तया प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "त्वं क्षेत्रात् न भुङ्क्ष्यसि" इति तस्मै उक्तम्। "अहं न अधोमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तर्मुखः, किंतु पृथिवीनां मज्जया। तया तं भुङ्क्तुं कृतवान्, तया तम् प्राप्तवान्। अन्नं सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति।" ततः अन्यया उदरेण तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; तया प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "उदररोगः त्वां ग्रहीष्यति" इति तस्मै उक्तम्। "अहं न अधोमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तर्मुखः, किंतु सत्यम् उदरेण। तया तं भुङ्क्तुं कृतवान्, तया तम् प्राप्तवान्। अन्नं सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति।" ततः अन्यया मूत्रेण तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; तया प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "त्वं आपः मध्ये म्रियेसि" इति तस्मै उक्तम्। "अहं न अधोमुखः, न बहिर्मुखः, न अन्तर्मुखः, किंतु समुद्रस्य मूत्रेण। तया तं भुङ्क्तुं कृतवान्, तया तम् प्राप्तवान्। अन्नं सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति।" ततः उभाभ्यां ऊरुभ्यां, उभाभ्यां बलवद्भ्यां ऊरुभ्यां, प्राचीनाः ऋषयः तं अन्नं अभुङ्क्त। "तव ऊरू विनश्यन्ति" इति तस्मै उक्तम्। अहं न अन्तर्मुखः, न बहिर्मुखः, न पश्चान्मुखः, किंतु मित्रवरुणयोः ऊरुभ्यां। ताभ्यां तं भुङ्क्तुं कृतवान्, ताभ्यां तम् प्राप्तवान्। एष हविः सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति। ततः उभाभ्यां जानुभ्यां, उभाभ्यां बलवद्भ्यां जानुभ्यां, प्राचीनाः ऋषयः तं अन्नं अभुङ्क्त। "त्वं श्रान्तः भविष्यसि" इति तस्मै उक्तम्। अहं न अन्तर्मुखः, न बहिर्मुखः, न पश्चान्मुखः, किंतु त्वष्टुः जानुभ्यां। ताभ्यां तं भुङ्क्तुं कृतवान्, ताभ्यां तम् प्राप्तवान्। एष हविः सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति। ततः उभाभ्यां पादाभ्यां, उभाभ्यां बलवद्भ्यां पादाभ्यां, प्राचीनाः ऋषयः तं अन्नं अभुङ्क्त। "त्वं बहु विचरिष्यसि" इति तस्मै उक्तम्। अहं न अन्तर्मुखः, न बहिर्मुखः, न पश्चान्मुखः, किंतु अश्विनोः पादाभ्यां। ताभ्यां तं भुङ्क्तुं कृतवान्, ताभ्यां तम् प्राप्तवान्। एष हविः सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति। ततः उभाभ्यां पूर्वपादाभ्यां, उभाभ्यां बलवद्भ्यां पूर्वपादाभ्यां, प्राचीनाः ऋषयः तं अन्नं अभुङ्क्त। "सर्पः त्वां हन्ति" इति तस्मै उक्तम्। अहं न अन्तर्मुखः, न बहिर्मुखः, न पश्चान्मुखः, किंतु सवितुः पूर्वपादाभ्यां। ताभ्यां तं भुङ्क्तुं कृतवान्, ताभ्यां तम् प्राप्तवान्। एष हविः सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति। ततः उभाभ्यां हस्ताभ्यां, उभाभ्यां बलवद्भ्यां हस्ताभ्यां, प्राचीनाः ऋषयः तं अन्नं अभुङ्क्त। "त्वं ब्राह्मणं हन्ति" इति तस्मै उक्तम्। अहं न अन्तर्मुखः, न बहिर्मुखः, न पश्चान्मुखः, किंतु ऋतस्य हस्ताभ्यां। ताभ्यां तं भुङ्क्तुं कृतवान्, ताभ्यां तम् प्राप्तवान्। एष हविः सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति। ततः अन्यया आधारया तं भुङ्क्तुं कृतवन्तः; तया प्राचीनाः ऋषयः तम् अन्नं अभुङ्क्त। "त्वं निराधारः, निरवस्थः, विनश्यसि" इति तस्मै उक्तम्। अहं न अन्तर्मुखः, न बहिर्मुखः, न पश्चान्मुखः, किंतु सत्यम् आधारया। तया तं भुङ्क्तुं कृतवान्, तया तम् प्राप्तवान्। एष हविः सर्वाङ्गं, सर्वसन्धि, सर्वशरीरं पूर्णं। यो एवं वेद, स सर्वाङ्गः, सर्वसन्धिः, सर्वशरीरः पूर्णः भवति। एष ब्रध्नस्य क्षेत्रम्, यज्ञः एव। यो एवं वेद, स ब्रध्नस्य लोकं प्राप्नोति, ब्रध्नस्य क्षेत्रे विश्राम्यति। अस्मात् एव हविषः प्रजापतिः त्रयस्त्रिंशत् लोकान् सृजति। तेषां विवेकाय, स यज्ञं रचयति।