एकदा, ब्रह्मविदः ऋषयः एकत्र समागच्छन्, तेषां मनसि दिव्यस्य देवीस्य स्वरूपं चिन्तयन्तः, तस्याः महिमानं विवृण्वन्तः आसीत्। तत्र एकः ऋषिः अवदत्—“बालकः, अतीव लघुः, अन्यः च यः दृश्यते न, तयोः अपि अधिकं व्याप्यन्ती सा देवी मम प्रियतमासि। सा शुभा, अजातवयः, अमृतस्वरूपा, मृत्युलोकस्य गृहे अमरत्वेन स्थितवती; यस्यै शयना निर्मिता, तं निर्मातारं अपि कालेन क्लान्तं करोति।” अन्यः ऋषिः देवीमिदं वर्णयामास—“त्वं स्त्री, त्वं पुरुषः; त्वं बालकः, त्वं कन्या; त्वं वृद्धः दण्डधारः; सर्वदिशि मुखैः उत्पन्ना भवसि। त्वं पिताऽपि, त्वं पुत्रः; त्वं ज्येष्ठः, त्वं कनिष्ठः। एकः देवः मनसि प्रविष्टः, प्रथमं जन्म प्राप्तः, गर्भे स्थितः।” ऋषयः पूर्णस्य रहस्यं विचिन्तयन्तः, अवदन्—“पूर्णात् पूर्णम् उद्भवति; पूर्णं पूर्णेन पूर्यते। अद्य वयं ज्ञातुम इच्छामः—कस्मात् तत् प्रवाहितम्?” ततः ऋषयः देवीमिदं वर्णयन्ति—“एषा प्राचीना, नित्यनूतना, पुनः पुनः जन्मन्या; सा सर्वं अभवत्, प्राचीना। सा महादेवी, उषा, प्रकाशमाना, प्रत्येकं दर्शकस्य दृष्ट्या दृश्यते।” अथ देवी अविर्वै नाम्ना प्रसिद्धा, या सर्वं व्याप्य अस्ति; तस्याः रूपेन वृक्षाः हरिताः, हरितमाल्यैः शोभिताः। सा समीपे स्थितं न त्यजति, किन्तु समीपस्थं न पश्यति; एष देवस्य अद्भुतं—सा न म्रियते, न वृद्धिं गच्छति। ऋषयः प्रेरिताः, अद्भुतस्य प्रेरणया, यथायोग्यं वाक्यं वदन्ति; यत्र यत्र गच्छन्ति, तत्र तत्र वाचः वक्तारः महाब्राह्मणाः इति कथ्यन्ते। ऋषिः पृच्छति—“यत्र देवाः मानवाः च, चक्रनाभिवत् स्थिताः, तत्र त्वं जलपुष्पे, माया-निमित्ते, तद्वस्तु कुत्र?” यैः वायुः प्रवर्तितः, ये पञ्चदिशः युक्ताः, ये स्वं यज्ञद्रव्यं मन्यन्ते, ते देवाः, जलस्य अधिपतयः—ते के? एतेषां एकः पृथिव्यां स्थितः, अन्यः व्योम्नि भ्रमति; अन्यः तेषां दिवम् ददाति, यः व्यवस्थापकः; अन्ये सर्वदिशः रक्षन्ति। यः तन्तुं जानाति, येन प्राणी तन्तौ युक्ताः; यः तन्तु-तन्तुं जानाति, स एव महाब्राह्मणं वेद। ऋषिः अवदत्—“अहं तन्तुं जानामि, येन प्राणी तन्तौ युक्ताः; अहं तन्तु-तन्तुं जानामि, तेन महाब्राह्मणं वेद।” स्वर्गभूम्योः मध्ये, अग्निः दहति, सर्वं दह्यं दहति; यत्र एकपत्नी सहितः स्थितः, तस्माद् परे—मातरिश्वान् कुतः? मातरिश्वान् जलं प्रविष्टः; देवाः जलं प्रविष्टाः; महत्तमः धूलिप्रमाणः स्थितः, शुद्धकर्ता हरितं प्रविष्टः। स उत्तरस्य अमृतगायत्र्याः उपरि त्रिः पदं कृतवान्; ये साम्ना साम् जानन्ति, तां दिशं दृष्टवन्तः—कुत्र? स्थानं, निधीनां संगमस्थानम्, देवः सविता यथार्थधर्मः; इन्द्रः धनार्थे स्पर्धायां न स्थितः। नवद्वारकम् पद्मं, त्रिगुणैः आवृतम्—तस्य अन्तः यदि अधिपः आत्मा अस्ति, तं ब्रह्मवेदिनः जानन्ति। कामरहितः, स्थिरः, अमृतः, स्वयम्भूः, सारसन्तुष्टः, सर्वतः निर्लाभः—तं जानन्, मृत्युम् न बिभेति; आत्मा स्थिरः, अजातवयः, नित्यनवः। अथ यज्ञस्य आरम्भे, ऋषयः प्रार्थयन्ति—“नास्माकं मुखानि दुष्टवाक्यं वदन्तु; वज्रः प्रतिद्वन्दिनां प्रति प्रेष्यताम्। प्रथमः, शतभोज्यः, इन्द्रेण दत्तः, शत्रुनाशकः, यजमानस्य पथः अस्ति।” यज्ञे, ऋषयः गोः त्वचः वेदीम्, रोमाणि कुशः, बन्धनं यज्ञोपकरणं, अश्मा नृत्यति। गोः शिशवः अभिषेचकः, जिह्वा शुद्धिकर्त्री, सा शतभोज्या, शुद्धा, यज्ञयोग्या, स्वर्गं गच्छतु। यः शतभोज्यां कामेन पचति, स यज्ञयोग्यः; तस्मिन सर्वे पुरोहिताः तुष्टाः, यथायोग्यं प्रवर्तन्ति। यः शतभोज्यां दत्त्वा, यज्ञं कृत्वा, स्वर्गं, देवलोकं प्राप्नोति। यः शतभोज्यां सुवर्णतेजसा दत्त्वा, स सर्वे लोकान्—दिव्यं भूमिं च—लभते। हे देवि, ये तव छिन्नकर्तारः, पाचकः, जनः च—ते सर्वे त्वां रक्षन्ति; नः न भैः, हे शतभोज्ये। वासवः दक्षिणतः, मरुतः उत्तरतः, आदित्याः पृष्ठतः त्वां रक्षन्तु; अग्निष्टोमेन त्वं धाव। देवाः, पितरः, मानवाः, गन्धर्वाः, अप्सरसः—सर्वे त्वां रक्षन्ति; सातिरात्रेण त्वं धाव। यः शतभोज्यां ददाति, स सर्वे लोकान्—अन्तरिक्षं, स्वर्गं, भूमिं, आदित्याः, मरुतः, दिशः—प्राप्नोति। घृताभिषिक्ताः देवी देवेषु गच्छति; हे अभ्याघात्या, पाचकं मा हिंसीः; स्वर्गं गच्छ, हे शतभोज्ये। ये देवाः स्वर्गे, अन्तरिक्षे, भूमौ च वसन्ति—तेषां त्वं सदा क्षीरं, घृतं, मधु च ददाति। यत् तव शिरः, मुखम्, कर्णद्वयं, जिह्वा—ते ददतु क्षीरं, घृतं, मधु। तव ओष्ठद्वयं, नासिका, शृंगद्वयं, नेत्रद्वयं—ते ददतु क्षीरं, घृतं, मधु। यत् तव प्लीहा, हृदयम्, फुफ्फुसम्, कण्ठः—ते ददतु क्षीरं, घृतं, मधु। अथ नवजातायै, ऋषयः नमः कुर्वन्ति—“नमः त्वं जाताय; नमः त्वं जन्याय। तव शिशवः, खुरः, रूपं च, हे अभ्याघात्ये, नमः।” यः सप्त प्रवेशद्वाराणि, सप्त निर्गमद्वाराणि, यज्ञस्य शिरः जानाति—स एव गाम् गृह्णाति। अहं सप्त प्रवेशद्वाराणि जानामि, सप्त निर्गमद्वाराणि जानामि; यज्ञस्य शिरः जानामि, सोमं तस्यां पश्यामि। येन स्वर्गः, येन भूमिः, येन आपः रक्षिताः—तया सहस्रप्रवाह्या गव्या ब्रह्मणः आशिषं आवाहामः। शतं पात्राणि, शतं दुहित्रः, शतं रक्षकाः तस्याः पृष्ठे स्थिताः; ये देवाः तस्यां श्वसन्ति, ते गाम् एकां जानन्ति। एवं ऋषयः देवीस्य, गवः, यज्ञस्य च गूढं स्वरूपं, तन्तुं, पूर्णत्वं, सर्वव्यापित्वं, अमृतत्वं, सर्वलोकप्राप्तिं, यज्ञस्य विधिं च श्रद्धया, भक्त्या, जिज्ञासया, वर्णयन्ति।