श्रूयताम् एषः अद्भुतः संवादः, यत्र ऋषयः स्कम्भस्य दिव्यं स्वरूपम् अन्विष्य पृच्छन्ति। यं ब्रह्माणं मुखम् इति वदन्ति, यस्य जिह्वा मधुरमधु समानम्, यस्य बुद्धिः विराडिति श्रूयते—कः स देवः, कः स्कम्भः इति पृच्छन्ति। यस्मात् ऋचः प्रवृत्ताः, यस्मात् यजूंषि, यस्य लोमनि सामानि, यस्य मुखम् अथर्वाणः चाङ्गिरसः—कः स देवः, कः स्कम्भः इति पुनः पृच्छन्ति। जनाः तु तस्य निर्गुणस्य शाखाम् उत्तमां मन्यन्ते, केचन अधमाः तां शाखाम् एव सत्यम् इति पूजयन्ति। यत्र आदित्या रुद्राः वसवः प्रतिष्ठिताः, यत्र भूतं भविष्यत् च, सर्वे लोका निलीनाः—कः स देवः, कः स्कम्भः इति जिज्ञासा अस्ति। यस्य निधिं त्रयस्त्रिंशद्देवा नित्यं रक्षन्ति, तं निधिं कः जानाति, यं यूयं देवाः गुप्तवन्तः? यत्र ब्रह्मविदो देवाः ज्येष्ठं ब्रह्म यजन्ति, तान् यः साक्षात् वेद, स एव ब्रह्मवित् भवति। ये बृहतः देवाः असतः जाताः, जनाः वदन्ति असतः एकं स्कम्भस्य अङ्गं इति। यत्र स्कम्भः प्रजाः सृजन् प्राचीने परावृत्तः, तं प्राचीनं स्कम्भस्य अङ्गं इति विदुः। यस्मिन् स्कम्भस्य अङ्गे त्रयस्त्रिंशद्देवा शरीरं विभज्य स्थिताः, ये ब्रह्म वेद, ते तान् देवाः जानन्ति। हिरण्यगर्भं परमं अनुत्तमं जनाः विदुः; स्कम्भः प्रथमे तद् हिरण्यम् अस्मिन् लोके असृजत्। स्कम्भे लोका, तपः, ऋतं प्रतिष्ठितम्; अहं त्वां स्कम्भ, साक्षाद् वेद्मि—त्वयि सर्वं स्थितम्, हे इन्द्र। इन्द्रे लोका, तपः, ऋतं प्रतिष्ठितम्; त्वां साक्षाद् वेद्मि, हे इन्द्र—स्कम्भे सर्वं प्रतिष्ठितम्। पूर्वे सः नाम नाम्ना आह्वयत्, सूर्याद् उषसः; अजस्य प्रथमं संभूतौ, सः शब्दस्य ऐश्वर्यं प्राप, यतः न किञ्चन परम् अस्ति। यस्य पृथिवी, अन्तरिक्षम्, यः द्यां शिरः चकार, तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः। यस्य चक्षुः सूर्यः, यस्य चन्द्रमाः नित्यम् नूतनः, यः अग्निं मुखम् अकरोत्—तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः। यस्य प्राणः वायुः, यस्य आपानः व्यानः चाङ्गिरसौ, यः दिशः प्रज्ञां चकार—तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः। स्कम्भः द्यावापृथिव्यौ अधारयत्, स्कम्भः अन्तरिक्षं च, षड् विदिशः च, सर्वं भूतगणं प्रविश्य स्थितवान्। यः तपसा श्रमेण च जातः, यः सर्वेषु लोकेषु समः, यः सोमं केवलं अकरोत्—तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः। कथं वायुः न तिष्ठति? कथं मनः न रमते? किमर्थं आपः सत्यम् इच्छन्त्यः कदापि न तिष्ठन्ति? स जगतः मध्ये महदधिपः, तपसि स्थितः, आपां उपरि; तस्मिन्सर्वे देवाः शाखावत् वृक्षस्य मूलम् उपश्रित्य तिष्ठन्ति। यस्य हस्तैः पादैः वाचा श्रोत्रैः चक्षुभिः देवाः नित्यं अर्पयन्ति—तं मितं च अमितं च स्कम्भं ब्रूहि, कः स देवः? यस्मात् तमः नश्यति, पापेन विनश्यति; यस्मिन् सर्वे प्रकाशाः, त्रयः, प्रजापतौ। यो हिरण्यशृङ्गं आप्सु स्थितम् वेद, स एव प्रजापतेः रहस्यम् वेद। केचन तन्तुं तन्त्वन्ति, द्वौ युवानौ षड्रश्मीन् सन्तान्वन्तौ; एकः तन्तून् प्रगृह्य स्थापयति, अन्यः न अपोदयति, न च तेषां पारं गच्छति। तयोः परिभ्रमतोः न वेद कः परः; पुरुषः एतद् स्तौति, स एव दिवि धत्ते। एते रश्मयः दिवम् अधारयन्, ते गीतानि अकरोत्, सर्वं वायोः कृते। यः भूतं भविष्यत् च धारयति, यः एकः स्वर्गस्य ईश्वरः—तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः। स्कम्भेन एते धार्यन्ते—द्यावापृथिव्यौ स्थिरे; स्कम्भः एव सर्वम्—यत् किञ्चित् प्राणति, निमीषति, चरति। त्रयः अपत्याः अयजन्त, अन्ये सर्वतः सूर्यं प्रविशन्ति; बृहद् रूपं तिष्ठति, राज्यस्य मितिं, सः हिरण्यायै अश्व्यः प्रविश्य स्थितः। द्वादशारं चक्रं, एकं, त्रिणाभि—कः एतद् वेद? तत्र त्रिशत् षष्टिः खीलाः, षष्टिः स्थिराः। एतद् विद्धि, हे सवितः—षड् एकस्मिन्समुत्पन्नाः, एकः एक एव जातः; तस्मिन् एव विश्रान्तुम् इच्छन्ति। सः प्रकटः, गुह्ये निहितः, प्राचीने महति स्थाने; तत्र सर्वम् प्रतिष्ठितम्, चरति, श्वसति, धार्यते। एकं चक्रं एकारं, सहस्रारं, अग्रे पृष्ठे चरति; अर्धेन सर्वं सृष्ट्वा, अपरं कुतः गतं? पञ्चैः युक्तम्, अग्रे श्रेष्ठम् वहन्ति; युगानि बद्धानि, अनुक्रमेण; मार्गः अदृष्टः, न गतं, न गमनम् दृश्यते—एकः न समीपः, अन्यः न दूरे। समिध् तिर्यग्, ऊर्ध्वमूलम्; तत्र तेजः निहितम्, विविधरूपम्; तत्र सप्तर्षयः समासीनाः, ये तस्य महत्त्वं रक्षन्ति। यदग्रे युक्तं, यत्पृष्ठतः, यत्सर्वतो युक्तं, यत्सर्वत्र—येन यज्ञः प्रवर्धते—एतेषां कः ऋचः इति पृच्छामि। यत् किञ्चित् चरति, पतति, तिष्ठति, श्वसति वा न वा, निमेषति वा भवति—एषा पृथिवी, विविधरूपा, सः धारयति; संगत्य एकः एव भवति। अनन्तः, बहुधा विस्तृतः, अनन्तः, सर्वतः सीमितः; सः दिवः रक्षिता, विचरति, प्राज्ञः, भूतं भविष्यत् च अन्वेषयन्। प्रजापतिः गर्भे विचरति, अदृष्टः, बहुरूपेण जायते; अर्धेन सर्वं सृष्ट्वा, अपरस्य किं लक्षणम्? सः आपः ऊर्ध्वं वहति, यथा पात्रेण; सर्वे तं चक्षुषा पश्यन्ति, न सर्वे मनसा जानन्ति। एवं स्कम्भस्य, यस्य सर्वं चराचरम् अधिष्ठितम्, अद्भुतं स्वरूपम् ऋषयः प्रश्नैः, स्तुतिभिः च अन्विष्य, परमं ब्रह्मणः रहस्यं प्रकटयन्ति।