त्रिभिः मातृभिः त्रिभिः च पितृभिः युक्तः कश्चित् एकः उत्तिष्ठति, न चक्रस्य नेमिं श्रमयति। ते दिवः पृष्ठे संवादं कुर्वन्ति, सर्वां भाषां सर्वाणि च नामानि विदन्तः। पञ्चारं चक्रं परिभ्रमति, यस्मिन्सर्वाणि लोकानि प्रतिष्ठितानि। तस्य अक्षः महत्या भार्या तप्यते, आदौ न छिन्नः, न च नाभिः। पितरं पञ्चपदं द्वादशरूपं दूरस्यां दिवि स्थितं मन्यन्ते। ततोऽन्येऽपि दृश्यन्ते—सप्तचक्रं षडरं स्थापितमिति वदन्ति। द्वादशारं चक्रं अमृतस्य दिवि परिभ्रमति, तदजरम् एव। अत्र, हे अग्ने, तव यमौ पुत्रौ सप्तशता विंशतिः तिष्ठन्ति। शतारं चक्रं जरामृत्युं परिभ्रमति, दश युक्ताः तम् ऊर्ध्वं वहन्ति। सूर्यस्य नेत्रं रजसा आवृतं, यस्मिन्सर्वाणि लोकानि उपविष्टानि। ताः स्त्रियः सत्यम् इति वदन्ति, परं पुरुषस्य सा इति च। यः पश्यति स पण्डितः, अन्धः न वेत्ति। कवेः पुत्रः एतान् पश्यति; यः वेद, स एव पितुः सत्यः पुत्रः। सहजा इति सप्तमीं एकजातां वदन्ति; षट् देवैः जाताः ऋषयः वदन्ति। तासां याः रूपाणि इच्छन्ति, तानि तिष्ठन्ति, स्वस्थानेषु दीप्तानि, रूपेण विकृतानि। एका गोरपि अग्रे पादं स्थापयति, एकं पृष्ठे; सा वत्सं धारयन्ती तिष्ठति। कद्रूजा तु अर्धेन गच्छति; सा कुत्र प्रसूयते, न एषु गवेषु। यः पितरं वेत्ति अग्रे पादेन, पृष्ठे पादेन स तं अतिक्रामति। कः अत्र विचिन्त्य ब्रूयात्, कुत्र दिव्यं मनः जातम्? ये समीपस्थाः, तान् दूरस्थान् वदन्ति; ये दूरस्थाः, तान् समीपस्थान्। इन्द्रः सोमः च एतानि अकरोताम्; अक्षे युक्ताः रजः वहन्ति। द्वौ सुपर्णौ सखायौ एकस्यां वृक्षे उपविष्टौ। एकः मधुरं फलम् अश्नाति, अन्यः अनश्नन् केवलं पश्यति। यस्मिन्वृक्षे मधुव्रताः विहगाः उपवसन्ति, तत्र सर्वे देवाः उपविशन्ति। यत् फलम् अग्रे मधुरम् इति वदन्ति, तद् न नश्यतु; स पितरं न जानाति। यत्र विहगाः अमृतस्य गीतिं गायन्ति, निमेषरहिताः, सभासु। तैः सर्वलोकपालकैः सह, पण्डिताः अत्र पक्तं फलम् प्रविशन्ति। यत् गायत्र्यां स्थाप्यते, गायत्रे वा, त्रिष्टुभा वा मीयते, त्रिष्टुभे वा, जगत्यां वा, जगत्यां वा, ये एतद् विदुः, ते अमृतत्वं प्राप्ताः। गायत्र्या सूक्तं मीयते; सूक्तेन साम, त्रिष्टुभा वाक्। वाचा वाचम्, द्विपदाभिः चतुष्पदाभिः अक्षरैः सप्त वाचः मीयते। जगत्या दिव्यम् आपः धारयामास, रथस्य मध्ये सूर्यं अपश्यत्। गायत्रस्य त्रयः समिधः इति वदन्ति; तस्मात् महिमा विस्तृतः। इमां धेनुं हवामहे, स्नेहवतीं, सुहस्तां, दुहन्ति दोहनः। सविता उत्तमं हविः अददात्; तप्तं पात्रं एतद् अवदत्। रुवन्ती, धनस्य स्वामिनी, वत्सकामिनी, मनसा उपयाति। अयं अक्षतां धेनुं अश्विभ्यां दुहाम; सा मह्यं महतीं श्रीं ददातु। धेनुः वत्सं चिन्तयन्ती, रुवन्ती, मातेव, शिरसि उपयाति। सा तप्तं पात्रम् इच्छन्ती, आयुषः प्रमाणं मीयते, पयसा पुष्णाति। एषा एव सिञ्चन्ती, या धेनुः परिवृता आयुषः प्रमाणं मीयते, रजसः अन्तं प्राप्य। सा मनसा मर्त्यान् अकरोत्, विद्युत् भूत्वा व्याप्तवती। अवृताः शीघ्रगामिन्यः, जीवमाना, कम्पमानाः, गृहेषु मध्ये स्थिताः। जीवमानः मृतैः सह स्वभावेन गच्छति; अमृतः मर्त्येन सह गर्भं धारयति। चन्द्रमाः, दीप्तिमान्, आपां उपरि, युवा अपि, जर्जरः इव प्रबुद्धः। पश्य देव्यम् आश्चर्यम्—महिमा, अद्य मृतः, ह्यः जातः। या तया कृतः स तां न जानाति; यः तां अपश्यत्, स तया आहतः। तस्मात् मातुः गर्भे निहितः, निरृतिः प्रविवेश, बहुभिः अपत्यैः आवृतः। अहं गोपालं दूरात् धूमं इव पश्यामि, समीपदूरमार्गान् अनायासेन विचरन्तम्। स सीधति, स विक्रान्ति, सर्वतः वसन्, लोकेषु अन्तरं वर्तते। द्यौः अस्माकं पिता, स्रष्टा, नाभिः, बन्धनम्। पृथिवी माता, ताम् अहम् महयामि। उर्ध्वोदकयोः मध्ये योनिः, तत्र पिता गर्भं दुहितरि न्यधात्। अहं पृच्छामि पृथिव्याः परं सीमाम्, वृषभस्य अश्वस्य बीजम्। सर्वलोकानां नाभिं पृच्छामि, वाचः परमं स्थानम्। एष वेदि: पृथिव्याः परा सीमा; एष सोमः वृषभस्य अश्वस्य बीजम्। एष यज्ञः सर्वलोकानां नाभिः; एष ब्रह्म वाचः परमं स्थानम्। नाहं जानामि किमस्मि, गुह्यं यथा, मनसा संयुतः विचरामि। यदा सत्यस्य प्रथमजः माम् उपैति, तदा अहं वाचः अंशं प्राप्नोमि। स स्वभावेन गृहीतः, प्रत्यानं प्रस्थानं करोति, अमृतः, मर्त्येन सह गर्भं धारयन्। ये सर्वदा विरुद्धाः, भिन्नाः, एकं अविदुः, अन्यं न अविदुः। सप्त, अर्धगर्भाः, जगतः बीजम्, विष्णोः दिशः तिष्ठन्ति, ऋतेन प्रतिष्ठिताः। तैः चिन्तया, मनसा, मेधया, सर्वं परितः परिवेष्टितम्। ऋचः अक्षरे परम व्योमनि तिष्ठन्ति, यत्र सर्वे देवाः उपविष्टाः। यो न तद् वेद—किं स ऋचः कुर्यात्? ये एतद् विदुः, ते अत्र संगच्छन्ति। छन्दसः प्रमाणं विधाय, अर्धेन जगद् स्थापयामासुः, सर्वं चरम्। त्रिपदं ब्रह्म, नानारूपं, आकारि; तेन चत्वारः दिशः जीवन्ति। स भाग्यवान् भूयात्, सः सौभाग्यं लभेत। हे धेनो, तृणं खाद, आपः पिब, सर्वदा दात्री। धेनुः आपः मीयते, ताः रूपयति; सा एकपदी, द्विपदी, चतुष्पदी। अष्टपदी, नवपदी च जाता; सहस्राक्षरा छन्दः जगतः, तस्याः नद्यः समुद्रं प्रति प्रवहन्ति। कृष्णगामिन्यः, हरिताः विहगाः, आपः धारयन्त्यः, दिवं प्रति पतन्ति। ताः तम् आच्छादयन्ति, सत्यस्य आसनात्; घृतेन पृथिवीं समर्पयन्ति। या पदीषु प्रथमाः चरति, तां कः जानाति, हे मित्रवरुणौ? गर्भः अपि तस्याः भारं धारयति; सा ऋतं धारयति, अनृतम् अपास्यति। विराज् वाक्, विराज् पृथिवी, विराज् अन्तरिक्षम्, विराज् प्रजापतिः। विराज् मृत्युः, स साध्यानां नायकः अभवत्; तस्य अतीतं भविष्यच्च वशे। ममापि अतीतं भविष्यच्च वशे स्यात्। अहं दूरात् धूमं पश्यामि, सीमाम् अतिक्रम्य, पारं गच्छन्तम्। वीराः शबलाम् अदुहन्, तानि प्रथम ऋतानि। त्रयः लोमशाः, ऋतून् अनुसरन्तः दृश्यन्ते; संवत्सरे एकः छिद्यते। अन्यः सर्वं शक्त्या पर्यवेक्षते; सारथेः रूपं न दृश्यते। वाक् चतुर्धा विभक्ता, ताः ब्राह्मणाः, मनीषिणः जानन्ति। तिस्रः गुह्याः न चलन्ति, चतुर्थीं वाकं मनुष्याः वदन्ति।