श्रूयताम्, दिव्यं पावनं चैतद् आख्यानम्। यदा देवाः सर्वे समेता असन्, तदा वृषभस्य सृष्टिं चकारुः। तस्य अन्त्राणि सिनिवाल्याः सञ्जातानि, त्वक् सूर्यायाः प्रोक्ता। ये वृषभं समुत्थापयन्ति, ते प्राहुः—“एषोऽस्तु पदवां लभताम्।” तस्य कट्यः जामिशंसस्य, मूत्राशयः सोमस्य समर्पितः। सर्वे देवाः संमिल्य वृषभं सम्यक् निर्मिमित। तस्य खुरान् सरमायै ददुः, नखान् कूर्मेभ्यः, रोमाणि कीटपिपीलिकेभ्यः च न्यधत्त। सः शृङ्गाभ्यां रक्षति, पुच्छेन ताडयति, नेत्राभ्यां हन्ति, कर्णाभ्यां श्रुणोति शुभम्—स एव गोभ्यः, अवन्ध्येभ्यश्च स्वामी। शतं हव्यानि यः यजते, तमग्नयः न हिंस्युः; यः वृषभं ब्राह्मणाय ददाति, तम् सर्वे देवाः प्रीयन्ते। वृषभं ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा, सः मनः श्रेयस्करं कृत्वा, स्वगोष्ठे गोसंपदं पश्यति। वृषदातारं प्रति—“गोः स्युः, प्रजाः स्युः, बलं च अस्तु; सर्वे देवाः अनेन अनुमोदन्ताम्।” इन्द्राय प्रार्थ्यते—“एषः पिबन् गोसंपदां बुद्धिं ददातु; दुग्धदायिनीं, सदा वत्सवतीं, यथाकामदायिनीं, धीरां, दिवं अतिवर्तिनीं च गाम् एषः ददातु।” हरितरूपा सा वायून् धारयन्ती, इन्द्रबलायुक्ता, सर्वरूपिणी, अस्मान् उपागता। सा दीर्घायु, प्रजां, धनं च अस्मभ्यं ददातु। समीपं आगच्छ, हविर्गृहं आगच्छ, अस्मान् उपगच्छ; वृषबीजं, बलं च इन्द्रस्य आगच्छ। अस्य वत्सस्य त्वां समर्पयामः; तेन सह क्रीडस्व, विचरस्व, यथाकामं; सौभाग्ययुक्तान् अस्मान् मा परित्यज, धनसम्पदया च अस्मान् सदा पालय। अथ, एषा अजां नय, गृहाण, धर्मिणां लोकं गच्छतु, ज्ञायमानः। बहूनि तमांसि विविधरूपैः अतिक्रम्य, अजः तृतीयं दिवं आरोहतु। इन्द्राय त्वां परिभ्रामयामि, यजमानस्य भागाय; ये अस्मान् द्विषन्ति, तान् त्वं गृहाण, वीराः, यजमानाय निष्कल्मषाः भूत्वा। तव पादौ पापेन न लिप्येतां; विशुद्धैः खुरैः प्रस्थितः, बहूनि तमांसि अतीत्य, स्पष्टदृष्ट्या, अजः तृतीयं दिवं आरोहतु। कृष्णया त्वचा अस्य त्वचं निष्कृत्य, संधिप्राचीनेन शस्त्रेण इव, अस्मान् मा हिंसय। न कठोरतया, न दुष्टभावेन, एनं पच; सः तृतीयं दिवं विश्रान्तिं गच्छतु। मन्त्रेण एनं पात्रे स्थापयामि, अग्नेर्मध्ये; आपः अस्मिन् क्षिप। ये अग्निना शमयन्ति, ते तम् परिवेष्टु; पक्तः धर्मिणां लोकं गच्छतु। गच्छ, प्रस्थितः भव, अपचित्वा, पक्त्वा वा, उपरि तृतीयं दिवं आरोहतु। अग्नेः अग्निर् अभूत् त्वम्; ज्योतिष्मन्तं लोकं जय। अजः अग्निः, अजः ज्योतिः, अजः जीवन् ब्राह्मणाय दीयते; अयं अजः तमः दूरं नयति, श्रद्धया अस्मिन्लोके दत्तः। पञ्चशाल्याहुति: पञ्चधा प्रयातु, त्रिषु ज्योतिषु यत्नेन। धर्मिणां लोकं गन्तुम् इच्छन्, मध्ये स्थित्वा, तृतीयं दिवं विश्रान्तिं गच्छ। अजः धर्मिणां लोकं गच्छतु, मृग इव, अनिरुद्धः, दुष्क्रमेभ्यः अतिवर्त्य। पञ्चशाल्याहुति: ब्राह्मणाय दत्ता, दातारं तर्पयति। अजः त्रिषु दिवेषु, त्र्यायुषि, दिवो मध्ये, हविर्न्यस्यति। पञ्चशाल्याहुति: ब्राह्मणाय दत्ता, सा सर्वरूपा धेनुः, कामधुग् एकैव। एषः पितॄणां तेजः तृतीयं, पञ्चशाल्याहुति: अजः ब्राह्मणाय दत्तः। अयं अजः तमः दूरं नयति, श्रद्धया अस्मिन्लोके दत्तः। धर्मिणां लोकम् इच्छन्, पञ्चशाल्याहुति: अजः ब्राह्मणाय दीयते। सः लोकं विस्तारयित्वा जयतु; प्रतिगृहीतः शुभः अस्तु। अजः अग्नेः तपसः जातः, प्रेरितात् प्रेरितः, बलवान्, प्राज्ञः। देवाः इच्छितम्, पूर्णम्, सम्यक्, वषट्कारं च सम्यक् विधत्ताम्। अछिन्नवस्त्रं सुवर्णं च दक्षिणां दद्यात्; एवम् सर्वान् लोकान् आप्नोति—दिव्यान् च पार्थिवांश्च। एते स्रोतांसि त्वां प्रतिप्रयन्तु, सोम, दिव्यानि, घृतपृष्ठानि, मधुना वहन्ति; ते पृथिवीं द्यां च धारयन्ति, दिवः शिखरम्, सप्तरश्मिषु। त्वमजः, त्वमजः, त्वं द्यौरसि; त्वया अंगिरसः लोकं प्राप्तवन्; अहं तं शुभं लोकं जानीयाम्। त्वया, अग्ने, सहस्रं वह्यते, सर्वे वेदाः त्वया; अस्माकं यज्ञं त्वया वह, यथा दिव्यं लोकं गच्छेम। अजः पक्तः दिव्यं लोकं स्थापयति, पञ्चशाल्याहुति: विनाशं नुदति; अनेन वयं सूर्यलोकान् जयेम। यत् ब्राह्मणे स्थापितम्, यत् ग्रामेषु, यच्चाजस्य शाल्याहुतेः स्नेहः—एतत् सर्वं, अग्ने, धर्मिणां लोके अस्माकं पन्थासु विद्धि। अयं अजः, अग्ने, प्रस्थितः; तस्योर्ध्वं द्यौः अभवत्, मध्ये अन्तरिक्षं, दिशः पार्श्वे, समुद्राः गर्भः। सत्यं ऋतं च तस्य नेत्रे, सर्वं सत्यं, श्रद्धा श्वासः, तेजः शीर्षम्; एष यज्ञो अनन्तः, अजः पञ्चशाल्याहुतिः। यः अजं पञ्चशाल्याहुतिं ज्योतिष्ठां दक्षिणां ददाति, सः अनन्तं यज्ञं, अनन्तं लोकं प्राप्नोति। न तस्य अस्थीनि भेतव्यानि, न मज्जा निष्कर्तव्या; समग्रं गृहित्वा सम्यक् समर्पणीयम्। एष एव तस्य रूपम्; एतेन सः नयति; यः अजं पञ्चशाल्याहुतिं ज्योतिष्ठां ददाति, तस्य पोषणं बलं च दुह्यते। पञ्च सुवर्णानि, पञ्च नवानि वस्त्राणि, पञ्च कामधुग्धेनवः तस्मै ददाति यः अजं पञ्चशाल्याहुतिं ज्योतिष्ठां ददाति। पञ्च सुवर्णानि तस्य ज्योतिः भवन्ति; कवचं वस्त्रं तस्य रक्षां कुर्यात्; सः दिव्यं लोकं प्राप्नोति यः अजं पञ्चशाल्याहुतिं ज्योतिष्ठां ददाति। या पतिं हित्वा अन्यं विन्दति, यस्यै अजः पञ्चशाल्याहुतिः दत्तः, सा पतिं न त्यजति। सः समलोको भवति, पुनर्जन्म लभते, अन्यपतिं प्राप्य, यः अजं पञ्चशाल्याहुतिं ज्योतिष्ठां ददाति। गां वत्ससमेतां, ऋषभं, आसनं, वस्त्रं, सुवर्णं च दत्त्वा, ते परमं दिवं यान्ति। एवं, देवैः सृष्टे वृषभे, अजस्य च यज्ञे, दातारः स्वर्गं, आयुः, प्रजां, धनं, श्रेयश्च प्राप्नुवन्ति। एषा सनातनी कथा श्रुत्वा, श्रद्धया यज्ञं कुर्वन्तु।