सा या अनश्वासा श्वासवतां श्वासेन सह गच्छति। विराज्, सा स्वामिनी, अनुगच्छति। सर्वे तां परिशीलयन्तः विराजं रमणीयां पश्यन्ति—केचित् पश्यन्ति, केचित् न पश्यन्ति। कः जानाति विराजः द्वैतम्? कः तस्याः ऋतून्, कः क्रमम्? कः तस्याः पदानि, कियत् वारं सा दुग्धा? कः तस्याः वासस्थानम्, कियत् उषसः तस्याः? एषा एव सा, तासु प्रथमिका, याः अन्यासु प्रविश्य विचरति; महान् तस्याः अन्तः शक्तयः। सा वधूः विजित्य स्थितवती, नवसन्ततिमाता। चन्द्रस्य शुक्लपक्षे उषसः विराजन्ते, सर्वाः एकगर्भं गच्छन्त्यः; सूर्यस्य पत्नी सह गच्छति, ज्ञात्री, चिह्नैः शोभिता, अजरामराः, बीजवन्ती। त्रयः ऋतुः सत्यस्य पथ्या आगच्छन्; त्रयः उष्णाः ऋतवः बीजेन सह आगच्छन्; एका अपत्यं जनयति, एका बलं ददाति, एका देवानां क्षेत्रं रक्षति। अग्निः सोमश्च ताम् चतुर्थीं स्थापयामासतुस्तथा यज्ञस्य द्वे पक्षे, वाजिनः व्यवस्थिताः। गायत्री, त्रिष्टुभ्, जगती, अनुष्टुभ्, बृहती—एते छन्दांसि यजमानाय शब्दं वहन्ति। पञ्च प्रभातानि, पञ्च दुह्यन्ते, पञ्चनाम्नी धेनुः, पञ्च ऋतवः पञ्चानन्तरम्; पञ्च दिशः पञ्चदश्या व्यवस्थिताः, सर्वे एका शिरसा, एकं जगत् व्याप्नुवन्ति। षड् भूतानि जायन्ते, सत्यस्य आद्यजातानि; षट् सामानि, षट् दिनानि तानि वहन्ति; षड्विधेन सम्बन्धेन, साम साम्नि; दिवं पृथिवीं च षट्, षट् एव विशालानि अन्तरिक्षाणि। षट् शीतकालाः, षट् उष्णमासाः; हे ऋतुः, वद, कः अधिकः? सप्त हंसाः, ऋषयः, उपविष्टाः, सप्त छन्दांसि, तेषां पश्चात् सप्त दीक्षाः। सप्त हविः, सप्त समिधः, सप्त मधूनि, सप्त ऋतवः, सप्त एव; सप्त घृतानि भूतं व्याप्य स्थितानि—एते सप्त गृध्राः, इति श्रूयते। सप्त छन्दांसि, प्रतिचतुर्दश, एकमेकं, स्थापितानि; कथं सामानि तेषु तिष्ठन्ति, कथं तानि सामानि स्तोमेषु निवेशितानि? गायत्री छन्दः कथं त्रिधा व्याप्तम्? त्रिष्टुभ् कथं पञ्चदश्या व्यवस्थितम्? जगती कथं त्रयस्त्रिंशत्या, अनुष्टुभ्, एकविंशा च कथम्? अष्टौ भूतानि जायन्ते, सत्यस्य आद्यजातानि; अष्टौ इन्द्रस्य दिव्याः होतारः; अदितिरेकाष्टगर्भा, अष्टपुत्रमाता; अष्टमी रात्रिः हविर्गृह्णाति। एवं हि, एतत् श्रेयो मन्यमानः, अहम् अस्माकं सभां प्राप्तवान्, सख्यं चिकीर्षन्; वः इच्छा एका जातिः, शुभा वः निश्चयः; स यः वेद, स सर्वेषु विचरतु। अष्टौ इन्द्राय, षट् यमाय, सप्त ऋषिभ्यः, सप्तधा; आपः, मनुष्याः, ओषधयः—एते पञ्च तेषु अभिषिक्ताः। धेनुः केवलम् इन्द्राय अददात्, प्रथमं दुग्धम्, मधुरं सारम्; अथ सा चतुर्भ्यः चतुर्विधं तर्पयामास—देवेभ्यः, मनुष्येभ्यः, असुरेभ्यः, ऋषिभ्यश्च। का धेनुः? कः एकः ऋषिः? कः वासः? का इच्छाः? कः अद्भुतं पृथिव्याम्, एकरूपः, एककर्ता—कः सः? एकैव धेनुः, एकः ऋषिः, एकं वासः, एकैव इच्छा; अद्भुतं पृथिव्याम्, एकरूपः कर्ता, नातिक्रान्तः। आदौ विराज् एव आसीत्; सा जाता सर्वं व्यभजत्, चिन्तयन्ती—'इदं वै भविष्यति'। सा प्रवव्राज, गार्हपत्ये अग्नौ प्रविश्य स्थितवती; य एवं वेद, स गार्हपत्यवान्, गृहपतिः भवति। सा प्रवव्राज, आहवनीय अग्नौ प्रविश्य स्थितवती; य एवं वेद, तस्य देवाः आहवनीयम् आगच्छन्ति, स देवप्रियः भवति। सा प्रवव्राज, दक्षिणाग्नौ प्रविश्य स्थितवती; य एवं वेद, तस्मै दक्षिणा यथोचितं भवति, स अतिथिप्रियः भवति। सा प्रवव्राज, सभां प्रविश्य स्थितवती; य एवं वेद, सभा तं गच्छति, स सभायाम् अग्रणी भवति। सा प्रवव्राज, समितिं प्रविश्य स्थितवती; य एवं वेद, समिति तं गच्छति, स समितौ श्रेष्ठः भवति। सा प्रवव्राज, मन्त्रणां प्रविश्य स्थितवती; य एवं वेद, मन्त्रणा तं गच्छति, स मन्त्रणायाम् श्रेष्ठः भवति। सा प्रवव्राज, अन्तरिक्षे चतुर्धा स्थितवती। देवा मनुष्याश्च ताम् ऊचुः—'सा एव जानाति येन वयं द्वौ तिष्ठावः; आह्वयाम ताम्।' ते ताम् आह्वयन्। 'आगच्छ, ओदने! आगच्छ, ओजसे! आगच्छ, वाचि शोभने! आगच्छ, पुनर्भोज्ये!' तस्याः इन्द्रः वत्सः आसीत्, गायत्रीं उच्चारयन्, विचरन्, न विचलन्। बृहद् रथन्तरं च तस्या ऊधनी, यज्ञायज्ञियं वामदेवश्च तस्या ऊधनी। देवा रथन्तरेण ओषधीर् अदुहन्, बृहता तेजः अदुहन्। वामदेवेन आपः अदुहन्, यज्ञायज्ञियेन यज्ञम् अदुहन्। ओषधयः रथन्तरं तस्मै अदुहन्, तेजः बृहता। यः एवं वेद—आपः वामदेवः, यज्ञः यज्ञायज्ञियः— सा प्रवव्राज, वृक्षान् अगच्छत्; वृक्षाः तां ताडितवन्तः, सा संवत्सरेन एकीभूता। तस्मात् वृक्षेषु, यत् छिद्यते अपि, संवत्सरे पुनर् वर्धते; य एवं वेद, तस्य शत्रुः न प्रियः। सा प्रवव्राज, पितॄन् अगच्छत्; पितरः तां ताडितवन्तः, सा मासेन एकीभूता। तस्मात् पितृभ्यः मासे उपमासं ददति; य एवं वेद, स पितृणां पथं वेद। सा प्रवव्राज, देवान् अगच्छत्; देवाः तां ताडितवन्तः, सा पक्षेण एकीभूता। तस्मात् देवेषु पक्षे वषट् कुर्वन्ति; य एवं वेद, स देवयानं वेद। सा तस्मात् प्रस्थितवती, मनुष्येभ्यः आगच्छत्; मनुष्याः तां ताडितवन्तः, सा तत्क्षणात् प्रकटिता। तस्मात् मनुष्येषु, ये एवं वेद, दिवा च नक्तं च तां समीपयन्ति, सा गृहे पूजार्थं नीयते। सा तस्मात् प्रस्थितवती, असुराणां समीपम् आगच्छत्; असुराः ताम् आह्वयन्—'आगच्छ, मायै!' तस्याः विरोचनः प्रह्रादः वत्सः आसीत्, पात्रम् अपच्यमानम् आसीत्। द्विशीर्षा होतुः अधस्तात् दुग्धम्, केवलं माया दुग्धा। असुराः तया मायया जीवन्ति; य एवं वेद, स मायावान् भवति जीविकायै।