संवत्सरः रथः, अर्धसंवत्सरः तस्य उपस्थानम्। देवाः रथस्य अग्रे अग्नयः सन्ति। इन्द्रः वामशक्तिः, चन्द्रः सारथिः। अत्रातः विजयम्, अतिक्रमणम्, संयोगम्, जयम्—स्वाहा! एते विजयं यान्तु, मे प्रतिद्वन्दिनः पराभूताः स्युः—स्वाहा! अहं तान् नीलरक्तेन निगृह्णामि। कस्यां उत्पत्तिः तयोः? कः अर्धः? कस्यां लोकः, कस्यां भूमेः भागः? वीराजस्य द्वौ वत्सौ आपः उत्पन्नौ; अहं पृच्छामि, केन तौ दुह्येते? यः आपः महत्त्वे आक्रन्दयत्, गर्भं कृत्वा, त्रिभिः विकलैः शयितः—कामधेनुः वीराज्, सः स्वानि रूपाणि गुह्यं कृतवान्। त्रयः महान्तः, यस्य चतुर्थः वाक् विभजति—तत् ब्रह्मविद्या तपसा विद्वान् जानातु, यस्मिन् एकः युक्तः, यस्मिन् एकः अस्ति। महतः समन्तात् सामानि व्यवस्थितानि, षष्ठस्य उपरि पञ्च। महत् महतः कृतम्; कुतः महत् छन्दः मीयते? महत् छन्दः मीयते मितेन, मातुः मितस्य उपरि कृतम्। मायाः मायात् जातः; मातली मायायाः समन्तात्। वैश्वानरस्य सदृशे, दिवः उभे लोके अभिपीडिते; अग्निः तौ निगृह्णाति। षष्ठात् ऋचः प्रवर्तन्ते; उत्पन्नाः षष्ठं दिवसं प्रति यान्ति। षट् प्रश्नान् त्वां पृच्छामः, हे ऋषे कश्यप, यः योज्यं योजितवान्। वीराज् ब्रह्मणः पिता इति कथ्यते; तं मे मित्रेषु भागं विधेहि। या पतिते, यज्ञाः अनुवर्तन्ते, उपगच्छन्तीम् उपगच्छन्ति—केन व्रतेन, केन प्रेरणया यक्षः चलति—सा वीराज्, ऋषयः परमे दिवि। या श्वासरहितः श्वासवतां श्वासेन गच्छति; वीराज्, अधिपति, अनुगच्छति। सर्वे ताम् परीक्ष्य रम्यां वीराजं पश्यन्ति—केचित् पश्यन्ति, केचित् न। कः वीराजः द्वैधम् जानाति? कः तस्य ऋतून्, कः क्रमम्? कः तस्य पदानि, कति दुह्येते? कः तस्य स्थानम्, कति प्रभातानि? एषा एव सा, तेषाम् प्रथमः, अन्येषु सञ्चरन्ती, प्रविष्टा; महान्ति तस्याः शक्तयः अन्तः—सा कल्याणी जयति, नवपुत्री माता। शुक्लपक्षे चन्द्रमसः, प्रभाताः प्रकाशन्ते, एकस्मिन गर्भे सञ्चरन्ति; सूर्यस्य पत्नी एकत्र सञ्चरन्ति, ज्ञात्वा, लक्षैः भूषिता, अजराः, बीजवती। त्रयः सत्यपथेन आगच्छन्ति; त्रयः उष्णऋतवः बीजेन सह आगच्छन्ति; एकः सन्तानम् जनयति, एकः बलम् ददाति, एकः देवतानां क्षेत्रम् रक्षति। अग्निः सोमः ताम् चतुर्थीं स्थापयतुः, यज्ञस्य द्वे पक्षे, अश्वान् व्यवस्थितौ; गायत्री, त्रिष्टुभ्, जगती, अनुष्टुभ्, बृहती—एते छन्दांसि यजमानस्य शब्दम् वहन्ति। पञ्च प्रभातानि, पञ्च दुह्यन्ति, पञ्चनाम्नी गौः, पञ्च ऋतवः पञ्चानन्तरम्; पञ्च दिशः पञ्चदशेन व्यवस्थिताः, सर्वे एकशिरसा, एकं जगत् व्याप्नुवन्ति। षट् प्राणी जन्मन्ति, सत्यस्य प्रथमजः; षट् सामानि, षट् दिवसाः तानि वहन्ति; षट् युक्त्यनुगता, सामन् साम्नि; दिवः पृथिव्यौ षट्, षट् विस्तीर्णानि। षट् शीतऋतवः, षट् उष्णमासाः; हे ऋतु, कः अधिकः? सप्त हंसाः, ऋषयः, उपविष्टाः, सप्त छन्दांसि, तेषाम् अनन्तरम् सप्त दीक्षाः। सप्त होमाः, सप्त समिधः, सप्त मधूनि, सप्त ऋतवः; सप्त घृतानि प्राणीम् आवृत्य स्थितानि—एते सप्त गृध्राः इति श्रुतम्। सप्त छन्दांसि, प्रत्येकस्य चत्वारः, एकः एकस्य उपरि, स्थापिताः; केन स्तोत्राणि तेषु स्थितानि, केन स्तोत्राणि स्तोमेषु स्थापितानि? कथम् गायत्री छन्दः त्रिधा विस्तारितः? कथम् त्रिष्टुभ् पञ्चदश्याः सह व्यवस्थितः? कथम् जगती त्रयस्त्रिंशत्, अनुष्टुभ्, एकविंशतिः? अष्ट प्राणी जन्मन्ति, सत्यस्य प्रथमजः; अष्ट इन्द्रस्य देवऋत्विजः; अदितिः अष्टगर्भा, अष्टपुत्री माता; अष्टमी रात्रिः हविः गृह्णाति। एवं, एतद् श्रेष्ठम् विचार्य, अहं भवताम् सभायाम् आगतः, मैत्रीम् अन्विच्छन्; भवताम् इच्छाः एकजन्म, शुभा निश्चयः; सः, जानन्, सर्वेषु सञ्चरेत्। अष्ट इन्द्राय, षट् यमाय, सप्त ऋषिभ्यः, सप्तधा; आपः, मनुष्याः, ओषधयः—एते पञ्च तेषु सिक्ताः। गौः केवलम् इन्द्राय अदात्, प्रथमं दुग्धम्, मधुरम् सारम्; ततः सा चत्वारः तृप्तवती, चतुर्धा—देवान्, मनुष्याः, असुरान्, ऋषीन्। कः गौः? कः एकः ऋषिः? कः स्थानम्? कः इच्छाः? कः अद्भुतम् भूमौ, एकरूपः, एककर्ता—कः सः? एकैव गौः, एकः ऋषिः, एकम् स्थानम्, एकैव इच्छा; अद्भुतम् भूमौ, एकरूपः कर्ता, नातिक्रम्यते। आदौ वीराज् एव आसीत्; सा जात्वा, सर्वम् विभज्य, चिन्तयति—'एषः स्यात्।' सा प्रवृत्ता, सा गृहे अग्नौ प्रविष्टा; यः एवं वेद, सः गृही भवति, गृहस्वामी। सा प्रवृत्ता, आहवनीय अग्नौ प्रविष्टा; यः एवं वेद, देवाः तस्य आहवने यान्ति, सः देवेषु प्रियः भवति। सा प्रवृत्ता, दक्षिणे अग्नौ प्रविष्टा; यः एवं वेद, तस्य दक्षिणा युक्ता, सः अतिथिसत्कार्यः भवति। सा प्रवृत्ता, सभायाम् प्रविष्टा; यः एवं वेद, सभा तं यान्ति, सः सभायाः अग्रणी भवति। सा प्रवृत्ता, समितौ प्रविष्टा; यः एवं वेद, समिति तं यान्ति, सः समितेः अग्रणी भवति। सा प्रवृत्ता, मन्त्रणायाम् प्रविष्टा; यः एवं वेद, मन्त्रणा तं यान्ति, सः मन्त्रणायाः अग्रणी भवति। सा प्रवृत्ता, मध्यं व्योम्नि स्थित्वा, चतुर्धा प्रवृत्ता। देवाः मानवाः ताम् ऊचुः—'सा एव जानाति, येन वयं उभौ तिष्ठामः; ताम् आवाहयाम।' ते ताम् आह्वयन्त। 'आगच्छ, हे पोषः! आगच्छ, हे ओजः! आगच्छ, हे सुश्रवा! आगच्छ, हे रसवती!' तस्याः इन्द्रः वत्सः, गायत्रीम् उच्चारयन्, सञ्चरन्, न विचलितः।