उपरि देवा: सर्वे महाबलयुक्तं जालं प्रसारयन्ति स्म। तदा अङ्गिरसः मध्ये च भूमौ च शत्रुसैन्यं प्रहारयन्तु इति प्रार्थना जाता। अरण्यवृक्षा: वन्यजीवा: औषधयः तृणानि च, द्विपद: च चतुष्पद: च, सर्वे एव तस्य सैन्यस्य विनाशाय प्रेषिताः। गन्धर्वा: अप्सरसः सर्पाः देवा: पुण्यात्मानः पितरः च, दृश्यं अदृश्यं च, एतेषां सैन्यस्य नाशाय प्रेषिताः। एताः मृत्युजालानि, यानि बद्ध्वा न कदापि मुञ्चन्ति, सहस्रशः एषां सैन्यं विनाशयन्तु इति कामना। अग्निना दीप्तं हुति: सहस्रवारं जुहूयते, तत्र भवः पृष्णिबाहुः शर्वः च शत्रुसैन्यं प्रहरन्तु। तद्वै मृत्युग्रहे, क्षुधायाम्, जरायाम्, वधे, भीतौ च पतन्तु; हे इन्द्र! तव द्वाभ्यां वज्राभ्यां, शर्वेण च, शत्रुसैन्यं विनाशय। ते रिपवः पराजिताः भयभीता: पलायन्तु, ब्रह्मवचसा प्रेरिताः; ये बृहस्पत्या निवारिताः, तेषां कोऽपि माम् न मोचयेत्। तेषां शस्त्राणि भूमौ पतन्तु, ते माम् प्रति बाणं न सन्धानयन्तु; ते महता कम्पनेन स्वयमेव स्वाङ्गेषु बाणान् क्षिपन्तु। ते सर्वे समं क्रन्दन्तु; दिवि पृथिव्यां च अन्तरिक्षे च देवैः सह ते विरुद्धाः भवन्तु। ते न स्वजनं न स्थानं जानीयुः; मध्ये विघ्नाः स्युः, मृत्यवे समीपं गच्छन्तु। चतुर्दिशः अश्वाः, पिण्डपेशः दिव्यस्य रथस्य अग्रभागाः, अन्तरिक्षं खुराः, व्योम युगम्; द्यावापृथिव्यौ पक्षौ, ऋतवः रश्मयः, दिशः परिचारकाः, वाक् रथस्य परितः पन्थाः। संवत्सरः रथः, अर्धवर्षं रथासन्दः, तेजस्विनः अग्रे अग्नयः; इन्द्रः वामदण्डः, चन्द्रमा सारथिः। अत्रतः विजेषु, अतिक्रमे, संयोगं कुरु, विजयी भव—स्वाहा! एते विजयं प्राप्नुयुः, मम शत्रवः पराजिताः स्युः—स्वाहा! नीललोहितेन अहं तान् निगृह्णामि। कुतः तौ जातौ? कः स अर्धः? कस्यां लोकायाम्, कस्यां भूमेः अंशे? विराजः द्वे वत्से आपः उत्पन्ने, केन दुग्धे इति पृच्छामि। यः आपः महत्त्वेन रोरुवत्, योनिं कृत्वा, त्रिभिः वङ्कैः शयानः, स कामदुग्धः वत्सः विराज्, स्वानि रूपाणि गुह्यं कृतवान्। तिस्रः महत्यः, यस्याः चतुर्थी वाचं विभजति—एतत् ब्रह्मणा तपसा च विद्वान् वेद; यस्मिन एकः युक्तः, यस्मिन एकः अस्ति। महत्यः समन्तात् सामानि व्यवस्थितानि, पञ्चोपरि षष्ठम्; महत् महतः जातम्; कुतः महती छन्दा: मीयते? महती छन्दा: माप्रेण मीयते, मातुः मापर्युपरि कृतम्। माया मायायाः जाता; मातली मायायाः परितः। वैश्वानरस्य सादृश्यम् उपरि, द्यावापृथिव्यौ अभितः उपविष्टे, अग्निः तौ निरुन्धत्। षष्ठात् ऋचः प्रवर्तन्ते; उत्पन्नाः ताः षष्ठं दिनं प्रति गच्छन्ति। षड् प्रश्नान् त्वां पृच्छामः, हे कश्यप ऋषे, त्वं योग्यः, योजनीयं युक्तवान्। विराजं ब्रह्मणः पितरं वदन्ति; सः अस्मासु मित्रेषु भागं वितर। या पतिता यजमानाः अनुगच्छन्ति, सान्निध्यं प्राप्नुवन्ति—कस्य व्रतेन, कस्य प्रेरणया यक्षः चलति—सा विराज्, ऋषयः परमे व्योम्नि। या अप्राणा प्राणवतां प्राणैः सह गच्छति, विराज् अधिपः अनुगच्छति। सर्वे निरीक्ष्य तां रम्यां विराजं पश्यन्ति—केचित् पश्यन्ति, केचित् न। कः विराज्याः द्वन्द्वं वेद? कः तस्याः ऋतून्, कः क्रमम्? कः तस्याः पदानि, कति दुग्धा? कः तस्याः स्थानं, कति उषसः? सा एषा, तासां प्रथमा, या अन्यासु प्रविष्ट्वा विचरति; तस्याः अन्तः महान्ति बलानि; सा वधूः विजिता, नवपुत्रप्रसूः माता। शुक्लपक्षे उषसः प्रकाशन्ते, एके गर्भं प्रति गच्छन्ति; सूर्यपत्नी सह गच्छन्ति, विज्ञाय, लिङ्गैः शोभिता, अजराः, बीजवत्यः। तिस्रः ऋतस्य पन्थानं आगताः; तिस्रः उष्णाः ऋतवः बीजेन सह आगताः; एकः प्रजां जनयति, एकः बलं ददाति, एकः देवक्षेत्रं रक्षति। अग्निः सोमः च तां चतुर्थीं स्थापयतुः, यज्ञस्य द्वे पक्षे इव, अश्वान् व्यवस्थितवन्तौ; गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती, अनुष्टुप्, बृहती—एतानि छन्दांसि, यजमानाय शब्दं वहन्ति। पञ्चोदयाः, पञ्चदुग्धाः, पञ्चनाम्नी धेनुः, पञ्चऋतवः पञ्चानन्तरम्; पञ्चदिशः पञ्चदशेन व्यवस्थिताः, सर्वे एकशीर्षा एकं लोकं व्याप्नुवन्ति। षट् सत्त्वानि जातानि, सत्यस्य प्रथमजा; षट् सामानि, षट् दिनानि वहन्ति; षड्भिः सम्बन्धैः, साम्ना सह साम; द्यावापृथिव्यौ षट्, षट् एव विस्तीर्णानि। षट् शिशिराः, षट् उष्णमासाः; हे ऋते! कः अधिकः इति वद; सप्त हंसाः, ऋषयः, उपविष्टाः, सप्त छन्दांसि, ततोऽनन्तरं सप्त दीक्षा:। सप्त हविर्यज्ञाः, सप्त समिधः, सप्त मधु, सप्त ऋतवः; सप्त घृतानि सत्यम् आत्मानं व्याप्य स्थितानि—एते सप्त गृध्राः इति श्रुतम्। सप्त छन्दांसि, प्रत्येकस्य चतस्रः, एकमेकं उपरि उपविष्टानि; कथम् स्तोत्राणि तेषु तिष्ठन्ति, कथमस्ति स्तोत्राणि स्तोमे स्थितानि? गायत्री छन्दा: त्रिधा किम् विस्तृता? त्रिष्टुभ् पञ्चदशेन किम् व्यवस्था? जगती त्रयस्त्रिंशता, अनुष्टुप्, एकविंशा च कथम्? अष्टौ सत्त्वानि जातानि, सत्यस्य प्रथमजा; अष्टौ इन्द्रस्य ऋत्विजः दिव्याः; अदितिः अष्टगर्भा, अष्टपुत्रमाता; अष्टमी रात्रिः हविः गृह्णाति। एवं चिन्तयित्वा, अहम् एषां सभां प्राप्तवान्, सौहार्दं इच्छन्; युष्माकं संकल्पः एकजन्मा, शुभः; सः विज्ञाय सर्वेषु चरतु। अष्टौ इन्द्राय, षट् यमाय, सप्त ऋषिभ्यः सप्तधा; आपः, मनुष्याः, ओषधयः—एते पञ्च तेषु क्षिप्ताः। धेनुः केवलम् इन्द्राय प्रथमं दुग्धम्, मधुरसः; ततो चतुर्णां चतुर्धा तृप्तिः—देवानां, मनुष्याणां, असुराणां, ऋषीणां च। का धेनुः? कः एकऋषिः? किम् आवासः? किम् कामः? कः अद्भुतः पृथिव्याम्, एकरूपः, एककर्ता—कः सः? एकैव धेनुः, एकः ऋषिः, एकः आवासः, एकः कामः; अद्भुतः पृथिव्याम्, एकरूपः कर्ता अतिवर्त्य न शक्यते। आदौ केवलं विराज् आसीत्; सा जाता सर्वं व्यभजत्, 'इदं भविष्यति' इति चिन्तयन्ती। सा प्रवृत्ता, गार्हपत्ये प्रविवेश; य एवं वेद, सः गृहस्थः, गार्हपत्यस्य स्वामी भवति।