ਤਸ੍ਮਾ ਉਦ੍ਯਨ੍ਤ੍ਸੂਰ੍ਯੋ ਹਿਙ੍ਕृਣੋਤਿ ਸਂਗਵਃ ਪ੍ਰ ਸ੍ਤੌਤਿ । ਮਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨ ਉਦ੍ਗਾਯਤ੍ਯਪਰਾਹ੍ਣਃ ਪ੍ਰਤਿ ਹਰਤ੍ਯਸ੍ਤਂਯਨ੍ ਨਿਧਨਮ੍ । ਨਿਧਨਂ ਭੂਤ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਾਃ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਭਵਤਿ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਉਗਦੇ ਸਮੇਂ 'ਹਿਣ' ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੁਪਹਿਰ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ ਠਿਕਾਣਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਠਿਕਾਣਾ ਭਾਗ, ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾ ਅਭ੍ਰੋ ਭਵਨ੍ ਹਿਙ੍ਕृਣੋਤਿ ਸ੍ਤਨਯਨ੍ ਪ੍ਰ ਸ੍ਤੌਤਿ । ਵਿਦ੍ਯੋਤਮਾਨਃ ਪ੍ਰਤਿ ਹਰਤਿ ਵਰ੍षਨ੍ਨ੍ ਉਦ੍ਗਾਯਤ੍ਯੁਦ੍ਗृਹ੍ਣਨ੍ ਨਿਧਨਮ੍ । ਨਿਧਨਂ ਭੂਤ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਾਃ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਭਵਤਿ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਬੱਦਲ 'ਹਿਣ' ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੱਜ ਕੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਮਕ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਰਸ ਕੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਠਿਕਾਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਠਿਕਾਣਾ ਭਾਗ, ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਿਥੀਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਹਿਙ੍ਕृਣੋਤ੍ਯਭਿ ਵਦਤਿ ਪ੍ਰ ਸ੍ਤੌਤ੍ਯੁਦਕਂ ਯਾਚਤ੍ਯੁਦ੍ਗਾਯਤਿ । ਉਪ ਹਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿ ਹਰਤ੍ਯੁਚ੍ਛਿष੍ਟਂ ਨਿਧਨਮ੍ । ਨਿਧਨਂ ਭੂਤ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਾਃ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਭਵਤਿ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ
ਉਹ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ, 'ਹਿਣ' ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਠਿਕਾਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਠਿਕਾਣਾ ਭਾਗ, ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
9.7 ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ਼੍ਚ ਪਰਮੇष੍ਠੀ ਚ ਸ਼ृਙ੍ਗੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸ਼ਿਰੋ ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਲਲਾਟਂ ਯਮਃ ਕृਕਾਟਮ੍
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਸਿੰਗ ਹਨ, ਇੰਦਰ ਸਿਰ ਹੈ, ਅੱਗ ਮੱਥਾ ਹੈ, ਯਮ ਪਿੱਛਾ ਹੈ।
ਸੋਮੋ ਰਾਜਾ ਮਸ੍ਤਿष੍ਕੋ ਦ੍ਯੌਰੁਤ੍ਤਰਹਨੁਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਧਰਹਨੁਃ
ਸੋਮਾ ਰਾਜਾ ਦਿਮਾਗ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਉਪਰਲਾ ਜਬਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਜਬਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯੁਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾ ਮਰੁਤੋ ਦਨ੍ਤਾ ਰੇਵਤੀਰ੍ਗ੍ਰੀਵਾਃ ਕृਤ੍ਤਿਕਾ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾ ਘਰ੍ਮੋ ਵਹਃ
ਬਿਜਲੀ ਜੀਭ ਹੈ, ਮਰੁਤ ਦੰਦ ਹਨ, ਰੇਵਤੀ ਤਾਰੇ ਗਲ ਹਨ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਕੰਧੇ ਹਨ, ਗਰਮੀ ਪਿੱਠ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗੋ ਲੋਕਃ ਕृष੍ਣਦ੍ਰਂ ਵਿਧਰਣੀ ਨਿਵੇष੍ਯਃ
ਸਾਰਥਕ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਸੁਗਮ ਲੋਕ, ਕਾਲਾ ਚਿੱਟਾ ਸਹਾਰਾ ਤੇ ਨਿਵ ਹੈ।
ਸ਼੍ਯੇਨਃ ਕ੍ਰੋਡੋऽਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਪਾਜਸ੍ਯਂ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ ਕਕੁਦ੍ਬृਹਤੀਃ ਕੀਕਸਾਃ
ਸ਼ੇਨ ਕੂਹਾ ਹੈ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਮੱਜਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਕੂਹ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਕੀਕਸਾ ਛਾਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।
ਦੇਵਾਨਾਂ ਪਤ੍ਨੀਃ ਪृष੍ਟਯ ਉਪਸਦਃ ਪਰ੍ਸ਼ਵਃ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਪਿੱਠ ਹਨ, ਉਪਸਦ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਪੰਜੇ ਹਨ।
ਮਿਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਾਂਸੌ ਤ੍ਵष੍ਟਾ ਚਾਰ੍ਯਮਾ ਚ ਦੋषਣੀ ਮਹਾਦੇਵੋ ਬਾਹੂ
ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਕੰਧੇ ਹਨ, ਤਵਸ਼ਟਾ ਤੇ ਆਰਯਮਾਨ ਵੀ, ਦੋਸ਼ਣੀ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਮਹਾਦੇਵ ਵੀ ਬਾਂਹ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਣੀ ਭਸਦ੍ਵਾਯੁਃ ਪੁਚ੍ਛਂ ਪਵਮਾਨੋ ਬਾਲਾਃ
ਇੰਦ੍ਰਾਣੀ ਰਾਖ ਹੈ, ਵਾਯੂ ਪੂੰਛ ਹੈ, ਪਵਮਾਨਾ ਪਿੰਡੀਆਂ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਚ ਸ਼੍ਰੋਣੀ ਬਲਮੂਰੂ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖਸ਼ਤ੍ਰੀ ਕਮਰ ਹਨ, ਤਾਕਤ ਪੱਟ ਹਨ।
ਧਾਤਾ ਚ ਸਵਿਤਾ ਚਾष੍ਠੀਵਨ੍ਤੌ ਜਙ੍ਘਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਅਪ੍ਸਰਸਃ ਕੁष੍ਠਿਕਾ ਅਦਿਤਿਃ ਸ਼ਫਾਃ
ਧਾਤਾ ਤੇ ਸਵਿਤਾ ਪਿੰਡੀਆਂ ਹਨ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਕੁਸ਼ਥਿਕਾ ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਖੁਰ ਹਨ।
ਚੇਤੋ ਹृਦਯਂ ਯਕृਨ੍ ਮੇਧਾ ਵ੍ਰਤਂ ਪੁਰੀਤਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਦਿਲ ਹੈ, ਜਿਗਰ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਵਚਨ ਛਾਤੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਰਿਰਾ ਵਨਿष੍ਠੁਃ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਪ੍ਲਾਸ਼ਯਃ
ਭੁੱਖ ਪੇਟ ਹੈ, ਇਰਾ ਆਂਤ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਪੰਝੇ ਹਨ।
ਕ੍ਰੋਧੋ ਵृਕ੍ਕੌ ਮਨ੍ਯੁਰਾਣ੍ਡੌ ਪ੍ਰਜਾ ਸ਼ੇਪਃ
ਕ੍ਰੋਧ ਗੁਰਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਯਾਨੀ ਗੁੱਸਾ ਅੰਡੇ ਹਨ, ਸੰਤਾਨ ਲਿੰਗ ਹੈ।
ਨਦੀ ਸੂਤ੍ਰੀ ਵਰ੍षਸ੍ਯ ਪਤਯ ਸ੍ਤਨਾ ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਰੂਧਃ
ਨਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਵਰਸ਼ਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਛਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਗਰਜ ਉਧਰ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵਵ੍ਯਚਾਸ਼੍ਚਰ੍ਮੌषਧਯੋ ਲੋਮਾਨਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਰੂਪਮ੍
ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਚਮੜੀ ਹੈ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਾਲ ਹਨ, ਤਾਰੇ ਰੂਪ ਹਨ।
ਦੇਵਜਨਾ ਗੁਦਾ ਮਨੁष੍ਯਾ ਆਨ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਤ੍ਰਾ ਉਦਰਮ੍
ਦੇਵ ਲੋਕ ਗੂਦਾ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਆਂਤ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਪੇਟ ਹੈ।
ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਲੋਹਿਤਮਿਤਰਜਨਾ ਊਬਧ੍ਯਮ੍
ਰਾਖਸ਼ ਰਕਤ ਹਨ, ਹੋਰ ਜੀਵ ਚਰਬੀ ਹਨ।
ਅਭ੍ਰਂ ਪੀਬੋ ਮਜ੍ਜਾ ਨਿਧਨਮ੍
ਬੱਦਲ ਹੱਡੀ ਦੀ ਮੱਜਾ ਹੈ, ਪੀਣ ਅੰਤ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਰਾਸੀਨ ਉਤ੍ਥਿਤੋऽਸ਼੍ਵਿਨਾ
ਅਗਨਿ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਉੱਠੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਙ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਯਮਃ
ਇੰਦਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਖੜਾ ਹੈ, ਦਕਸ਼ਿਨ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਖੜਾ ਹੈ, ਯਮ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ ਧਾਤੋਦਙ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਸਵਿਤਾ
ਪ੍ਰਤਿਆੰਗ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਖੜਾ ਹੈ, ਧਾਤਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਸਵਿਤਾ।
ਤृਣਾਨਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸੋਮੋ ਰਾਜਾ
ਸੋਮਾ ਰਾਜਾ ਘਾਹ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ।
ਮਿਤ੍ਰ ਈਕ੍ਸ਼ਮਾਣ ਆਵृਤ੍ਤ ਆਨਨ੍ਦਃ
ਮਿਤ੍ਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਮੁੜ ਗਿਆ, ਆਨੰਦ।
ਯੁਜ੍ਯਮਾਨੋ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਮ੍
ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਛੁਟਿਆ, ਸਭ।
ਏਤਦ੍ਵੈ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਸਰ੍ਵਰੂਪਂ ਗੋਰੂਪਮ੍
ਇਹ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਉਪੈਨਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾਃ ਸਰ੍ਵਰੂਪਾਃ ਪਸ਼ਵਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਹਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ, ਸਭ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਆ ਕੇ ਖੜੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ੀਰ੍षਕ੍ਤਿਂ ਸ਼ੀਰ੍षਾਮਯਂ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਂ ਵਿਲੋਹਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੀਰ੍षਨ੍ਯਂ ਤੇ ਰੋਗਂ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਯਾਮਹੇ
ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੰਨ ਦਾ ਦਰਦ ਤੇ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਣਾ—ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਦੀ ਹਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹਾਂ।