ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਰਥਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰੋ ਰਥੋਪਸ੍ਥੋ ਵਿਰਾਡੀषਾਗ੍ਨੀ ਰਥਮੁਖਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸਵ੍ਯष੍ਠਾਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸਾਰਥਿਃ
ਸਾਲ ਰਥ ਹੈ, ਅੱਧ ਸਾਲ ਰਥ ਦੀ ਸੀਟ ਹੈ, ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਅੱਗ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਖੱਬਾ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਚੰਦ ਰਥ ਦਾ ਮਾਹੀ ਹੈ।
ਇਤੋ ਜਯੇਤੋ ਵਿ ਜਯ ਸਂ ਜਯ ਜਯ ਸ੍ਵਾਹਾ । ਇਮੇ ਜਯਨ੍ਤੁ ਪਰਾਮੀ ਜਯਨ੍ਤਾਂ ਸ੍ਵਾਹੈਭ੍ਯੋ ਦੁਰਾਹਾਮੀਭ੍ਯਃ । ਨੀਲਲੋਹਿਤੇਨਾਮੂਨ੍ ਅਭ੍ਯਵਤਨੋਮਿ
ਇਥੋਂ ਜਿੱਤੋ, ਵਧੋ, ਮਿਲੋ, ਤੇ ਜਿੱਤੋ—ਸਵਾਹਾ! ਇਹ ਜਿੱਤਣ, ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ ਹਾਰ ਜਾਣ—ਸਵਾਹਾ! ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੀਲ-ਲਾਲ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਕੁਤਸ੍ਤੌ ਜਾਤੌ ਕਤਮਃ ਸੋ ਅਰ੍ਧਃ ਕਸ੍ਮਾਲ੍ਲੋਕਾਤ੍ਕਤਮਸ੍ਯਾਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਃ । ਵਤ੍ਸੌ ਵਿਰਾਜਃ ਸਲਿਲਾਦੁਦੈਤਾਂ ਤੌ ਤ੍ਵਾ ਪृਛਾਮਿ ਕਤਰੇਣ ਦੁਗ੍ਧਾ
ਉਹ ਦੋ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ? ਉਹ ਅੱਧ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ? ਵਿਰਾਜ ਦੇ ਦੋ ਬੱਝੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਭਰੇ; ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਨੇ ਦੁੱਧ ਦਿੱਤਾ?
ਯੋ ਅਕ੍ਰਨ੍ਦਯਤ੍ਸਲਿਲਂ ਮਹਿਤ੍ਵਾ ਯੋਨਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਭੁਜਂ ਸ਼ਯਾਨਃ । ਵਤ੍ਸਃ ਕਾਮਦੁਘੋ ਵਿਰਾਜਃ ਸ ਗੁਹਾ ਚਕ੍ਰੇ ਤਨ੍ਵਃ ਪਰਾਚੈਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਡਿਆ ਕਰਕੇ ਰੋਣ ਲਾਇਆ, ਜਣਨ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਕਰੇ ਹੋ ਕੇ ਲਿਆ। ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਰਾਜ ਬੱਝਾ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ।
ਯਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਬृਹਨ੍ਤਿ ਯੇषਾਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਵਿਯੁਨਕ੍ਤਿ ਵਾਚਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਨਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਪਸਾ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਦ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਕਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਕਮ੍
ਉਹ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੌਥਾ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝਦਾਰ ਜਾਣੇ।
ਬृਹਤਃ ਪਰਿ ਸਾਮਾਨਿ षष੍ਠਾਤ੍ਪਞ੍ਚਾਧਿ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾ । ਬृਹਦ੍ਬृਹਤ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਕੁਤੋऽਧਿ ਬृਹਤੀ ਮਿਤਾ
ਵੱਡੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਾਮ ਗੀਤ ਛੇਵੇਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਉਪਰਲੇ ਲਗੇ ਹਨ। ਵੱਡਾ, ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਵੱਡੀ ਛੰਦ ਕਿੱਥੋਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਬृਹਤੀ ਪਰਿ ਮਾਤ੍ਰਾਯਾ ਮਾਤੁਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਧਿ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾ । ਮਾਯਾ ਹ ਜਜ੍ਞੇ ਮਾਯਾਯਾ ਮਾਯਾਯਾ ਮਾਤਲੀ ਪਰਿ
ਵੱਡੀ ਛੰਦ ਮਾਪ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਤੋਂ ਉਪਰ ਬਣੀ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ; ਮਾਤਲੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੈ।
ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਮੋਪਰਿ ਦ੍ਯੌਰ੍ਯਾਵਦ੍ਰੋਦਸੀ ਵਿਬਬਾਧੇ ਅਗ੍ਨਿਃ । ਤਤਃ षष੍ਠਾਦਾਮੁਤੋ ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਤੋਮਾ ਉਦਿਤੋ ਯਨ੍ਤ੍ਯਭਿ षष੍ਠਮਹ੍ਨਃ
ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਰੂਪ ਉੱਤੇ, ਅਸਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬ ਗਿਆ; ਅੱਗ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਛੇਵੇਂ ਤੋਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
षਟ੍ ਤ੍ਵਾ ਪृਚ੍ਛਾਮ ऋषਯਃ ਕਸ਼੍ਯਪੇਮੇ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਯੁਯੁਕ੍ਸ਼ੇ ਯੋਗ੍ਯਂ ਚ । ਵਿਰਾਜਮਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਿਤਰਂ ਤਾਂ ਨੋ ਵਿ ਧੇਹਿ ਯਤਿਧਾ ਸਖਿਭ੍ਯਃ
ਛੇ ਸਵਾਲ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ, ਕਸ਼ਯਪ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਯੋਗ ਹੋ ਤੇ ਜੋੜਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ।
ਯਾਂ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾਮਨੁ ਯਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਨ੍ਤ ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤ ਉਪਤਿष੍ਠਮਾਨਾਮ੍ । ਯਸ੍ਯਾ ਵ੍ਰਤੇ ਪ੍ਰਸਵੇ ਯਕ੍ਸ਼ਮੇਜਤਿ ਸਾ ਵਿਰਾਡृषਯਃ ਪਰਮੇ ਵ੍ਯੋਮਨ੍
ਜੋ ਢਲ ਗਈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਯਗ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ। ਜਿਸ ਦੇ ਵਚਨ ਤੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਯਕਸ਼ਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਰਾਜ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਚੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ।
ਅਪ੍ਰਾਣੈਤਿ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਪ੍ਰਾਣਤੀਨਾਂ ਵਿਰਾਟ੍ਸ੍ਵਰਾਜਮਭ੍ਯੇਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍। ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਮृਸ਼ਨ੍ਤੀਮਭਿਰੂਪਾਂ ਵਿਰਾਜਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤ੍ਵੇ ਨ ਤ੍ਵੇ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯੇਨਾਮ੍
ਜੋ ਸਾਂਸ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਸ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਵਿਰਾਜ, ਸਰਵਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਸੋਹਣੀ ਵਿਰਾਜ—ਕਈ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਨਹੀਂ।
ਕੋ ਵਿਰਾਜੋ ਮਿਥੁਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰ ਵੇਦ ਕ ऋਤੂਨ੍ ਕ ਉ ਕਲ੍ਪਮਸ੍ਯਾਃ । ਕ੍ਰਮਾਨ੍ ਕੋ ਅਸ੍ਯਾਃ ਕਤਿਧਾ ਵਿਦੁਗ੍ਧਾਨ੍ ਕੋ ਅਸ੍ਯਾ ਧਾਮ ਕਤਿਧਾ ਵ੍ਯੁष੍ਟੀਃ
ਵਿਰਾਜ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਦੇ ਰੁੱਤਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਦੁੱਧ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਥਾਂ, ਕਿੰਨੀ ਸਵੇਰਾਂ ਹਨ, ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ?
{੨੨} ਇਯਮੇਵ ਸਾ ਯਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਵ੍ਯੌਚ੍ਛਦਾਸ੍ਵਿਤਰਾਸੁ ਚਰਤਿ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ । ਮਹਾਨ੍ਤੋ ਅਸ੍ਯਾਂ ਮਹਿਮਾਨੋ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਧੂਰ੍ਜਿਗਾਯ ਨਵਗਜ੍ਜਨਿਤ੍ਰੀ
ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਲ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ—ਇਹ ਵਧੂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਨੌਂ ਪੀੜੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।
ਛਨ੍ਦਃਪਕ੍ਸ਼ੇ ਉषਸਾ ਪੇਪਿਸ਼ਾਨੇ ਸਮਾਨਂ ਯੋਨਿਮਨੁ ਸਂ ਚਰੇਤੇ । ਸੂਰ੍ਯਪਤ੍ਨੀ ਸਂ ਚਰਤਃ ਪ੍ਰਜਾਨਤੀ ਕੇਤੁਮਤੀ ਅਜਰੇ ਭੂਰਿਰੇਤਸਾ
ਚੰਦ ਦੀ ਵਧਦੀ ਕਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ਼ਾ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਾਣੂ, ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਬੁਢੀ ਨਹੀਂ, ਬਹੁਤ ਬੀਜ ਵਾਲੀ, ਇਕੱਠੀ ਚਲਦੀ ਹੈ।
ऋਤਸ੍ਯ ਪਨ੍ਥਾਮਨੁ ਤਿਸ੍ਰ ਆਗੁਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਘਰ੍ਮਾ ਅਨੁ ਰੇਤ ਆਗੁਃ । ਪ੍ਰਜਾਮੇਕਾ ਜਿਨ੍ਵਤ੍ਯੂਰ੍ਜਮੇਕਾ ਰਾष੍ਟ੍ਰਮੇਕਾ ਰਕ੍ਸ਼ਤਿ ਦੇਵਯੂਨਾਮ੍
ਤਿੰਨ ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਆਏ, ਤਿੰਨ ਗਰਮ ਮੌਸਮ ਬੀਜ ਨਾਲ ਆਏ। ਇੱਕ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਤਾਕਤ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨੀषੋਮਾਵਦਧੁਰ੍ਯਾ ਤੁਰੀਯਾਸੀਦ੍ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸ਼ਾਵृषਯਃ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ਤਃ । ਗਾਯਤ੍ਰੀਂ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਭਂ ਜਗਤੀਮਨੁष੍ਟੁਭਂ ਬृਹਦਰ੍ਕੀਂ ਯਜਮਾਨਾਯ ਸ੍ਵਰਾਭਰਨ੍ਤੀਮ੍
ਅਗਨਿ ਤੇ ਸੋਮ ਨੇ ਚੌਥੀ ਨੂੰ ਯਜਨ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ਬਣਾਇਆ, ਘੋੜੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਗਾਇਤਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਜਗਤੀ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ—ਇਹ ਛੰਦ, ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਸੁਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚ ਵ੍ਯੁष੍ਟੀਰਨੁ ਪਞ੍ਚ ਦੋਹਾ ਗਾਂ ਪਞ੍ਚਨਾਮ੍ਨੀਮृਤਵੋऽਨੁ ਪਞ੍ਚ । ਪਞ੍ਚ ਦਿਸ਼ਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇਨ ਕॢਪ੍ਤਾਸ੍ਤਾ ਏਕਮੂਰ੍ਧ੍ਨੀਰਭਿ ਲੋਕਮੇਕਮ੍
ਪੰਜ ਸਵੇਰ, ਪੰਜ ਦੁਧ ਪੀਣ, ਪੰਜ ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਗਾਂ, ਪੰਜ ਮੌਸਮ ਪੰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ। ਪੰਜ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ, ਸਭ ਇੱਕ ਸਿਰ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀਆਂ ਹਨ।
षਡ੍ਜਾਤਾ ਭੂਤਾ ਪ੍ਰਥਮਜਾ ऋਤਸ੍ਯ षਡੁ ਸਾਮਾਨਿ षਡਹਂ ਵਹਨ੍ਤਿ । षਡ੍ਯੋਗਂ ਸੀਰਮਨੁ ਸਾਮਸਾਮ षਡਾਾਹੁਰ੍ਦ੍ਯਾਵਾਪृਥਿਵੀਃ षਡੁਰ੍ਵੀਃ
ਛੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮੇ। ਛੇ ਸਾਮ ਗੀਤ ਹਨ, ਛੇ ਦਿਨ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਜੋੜ ਨਾਲ, ਸਾਮ ਤੇ ਸਾਮ। ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਛੇ ਹਨ, ਛੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਹਨ।
षਡਾਹੁਃ ਸ਼ੀਤਾਨ੍ षਡੁ ਮਾਸ ਉष੍ਣਾਨ੍ ऋਤੁਂ ਨੋ ਬ੍ਰੂਤ ਯਤਮੋऽਤਿਰਿਕ੍ਤਃ । ਸਪ੍ਤ ਸੁਪਰ੍ਣਾਃ ਕਵਯੋ ਨਿ षੇਦੁਃ ਸਪ੍ਤ ਛਨ੍ਦਾਂਸ੍ਯਨੁ ਸਪ੍ਤ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾਃ
ਛੇ ਠੰਡੀ ਮੌਸਮ, ਛੇ ਗਰਮ ਮਹੀਨੇ ਹਨ। ਮੌਸਮ, ਦੱਸੋ ਕਿਹੜਾ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਸੱਤ ਹੰਸ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ, ਸੱਤ ਛੰਦ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸੱਤ ਦীক্ষਾਵਾਂ।
ਸਪ੍ਤ ਹੋਮਾਃ ਸਮਿਧੋ ਹ ਸਪ੍ਤ ਮਧੂਨਿ ਸਪ੍ਤ ऋਤਵੋ ਹ ਸਪ੍ਤ । ਸਪ੍ਤਾਜ੍ਯਾਨਿ ਪਰਿ ਭੂਤਮਾਯਨ੍ ਤਾਃ ਸਪ੍ਤਗृਧ੍ਰਾ ਇਤਿ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਮਾ ਵਯਮ੍
ਸੱਤ ਹਵਨ, ਸੱਤ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਸੱਤ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਸੱਤ ਮੌਸਮ। ਸੱਤ ਘੀ ਨੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ—ਇਹ ਸੱਤ ਗ੍ਰਿਧ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤ ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰਾਣ੍ਯਨ੍ਯੋ ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਧ੍ਯਾਰ੍ਪਿਤਾਨਿ । ਕਥਂ ਸ੍ਤੋਮਾਃ ਪ੍ਰਤਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤੇषੁ ਤਾਨਿ ਸ੍ਤੋਮੇषੁ ਕਥਮਾਰ੍ਪਿਤਾਨਿ
ਸੱਤ ਛੰਦ, ਹਰ ਇੱਕ ਨਾਲ ਚਾਰ ਹੋਰ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ। ਕਿਵੇਂ ਸਤਕਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਸਤਕਾਰਾ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹਨ?
ਕਥਂ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਤ੍ਰਿਵृਤਂ ਵ੍ਯਾਪ ਕਥਂ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇਨ ਕਲ੍ਪਤੇ । ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੇਨ ਜਗਤੀ ਕਥਮਨੁष੍ਟੁਪ੍ਕਥਮੇਕਵਿਂਸ਼ਃ
ਗਾਇਤਰੀ ਛੰਦ ਕਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ? ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਪੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਜਗਤੀ ਤੈਂਤੀ ਨਾਲ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਤੇ ਇੱਕਵੀਹ ਕਿਵੇਂ?
{੨੩} ਅष੍ਟ ਜਾਤਾ ਭੂਤਾ ਪ੍ਰਥਮਜਾ ऋਤਸ੍ਯਾष੍ਟੇਨ੍ਦ੍ਰਰ੍ਤ੍ਵਿਜੋ ਦੈਵ੍ਯਾ ਯੇ । ਅष੍ਟਯੋਨਿਰਦਿਤਿਰष੍ਟਪੁਤ੍ਰਾष੍ਟਮੀਂ ਰਾਤ੍ਰਿਮਭਿ ਹਵ੍ਯਮੇਤਿ
ਅੱਠ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮੇ। ਅੱਠ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜ ਹਨ, ਅੱਠਵਾਂ ਆਦਿਤੀ ਦੀ ਗੋਦ, ਅੱਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ। ਅੱਠਵੀਂ ਰਾਤ ਹਵਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਮਨ੍ਯਮਾਨੇਦਮਾਗਮਂ ਯੁष੍ਮਾਕਂ ਸਖ੍ਯੇ ਅਹਮਸ੍ਮਿ ਸ਼ੇਵਾ । ਸਮਾਨਜਨ੍ਮਾ ਕ੍ਰਤੁਰਸ੍ਤਿ ਵਃ ਸ਼ਿਵਃ ਸ ਵਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਂ ਚਰਤਿ ਪ੍ਰਜਾਨਨ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵਧੀਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਦੋਸਤੀ ਚਾਹੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਇੱਕੋ ਜਨਮ ਦਾ ਹੈ, ਸੁਭ ਮਤ ਹੈ। ਉਹ, ਜਾਣੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਰਲ ਕੇ ਚਲਦਾ ਰਹੇ।
ਅष੍ਟੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ षਡ੍ਯਮਸ੍ਯ ऋषੀਣਾਂ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤਧਾ । ਅਪੋ ਮਨੁष੍ਯਾਨ੍ ਓषਧੀਸ੍ਤਾਮੁ ਪਞ੍ਚਾਨੁ ਸੇਚਿਰੇ
ਅੱਠ ਇੰਦਰ ਲਈ, ਛੇ ਯਮ ਲਈ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਸੱਤ ਵਾਰੀ। ਪਾਣੀ, ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ—ਇਹ ਪੰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਕੇਵਲੀਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਦੁਦੁਹੇ ਹਿ ਗृष੍ਟਿਰ੍ਵਸ਼ਂ ਪੀਯੂषਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦੁਹਾਨਾ । ਅਥਾਤਰ੍ਪਯਚ੍ਚਤੁਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਦੇਵਾਨ੍ ਮਨੁष੍ਯਾਨਸੁਰਾਨ੍ ਉਤ ऋषੀਨ੍
ਗਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਇੰਦਰ ਲਈ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ, ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ, ਚਾਰ ਵਾਰੀ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਅਸੁਰ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।
ਕੋ ਨੁ ਗੌਃ ਕ ਏਕऋषਿਃ ਕਿਮੁ ਧਾਮ ਕਾ ਆਸ਼ਿषਃ । ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮੇਕਵृਦੇਕਰ੍ਤੁਃ ਕਤਮੋ ਨੁ ਸਃ
ਕੌਣ ਗਾਂ ਹੈ? ਕੌਣ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ? ਕੀ ਥਾਂ ਹੈ? ਕੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ? ਧਰਤੀ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਅਚੰਭਾ, ਇੱਕ ਰੂਪ, ਇੱਕ ਕਰਤਾ—ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ?
ਏਕੋ ਗੌਰੇਕ ਏਕऋषਿਰੇਕਂ ਧਾਮੈਕਧਾਸ਼ਿषਃ । ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮੇਕਵृਦੇਕਰ੍ਤੁਰ੍ਨਾਤਿ ਰਿਚ੍ਯਤੇ
ਇੱਕ ਗਾਂ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੈ, ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਚੰਭਾ, ਕਰਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ।
ਵਿਰਾਡ੍ਵਾ ਇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੀਤ੍ਤਸ੍ਯਾ ਜਾਤਾਯਾਃ ਸਰ੍ਵਮਬਿਭੇਦਿਯਮੇਵੇਦਂ ਭਵਿष੍ਯਤੀਤਿ
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਵਿਰਾਟ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਜਨਮੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਸੋਚਿਆ—ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣੇਗਾ।
ਸੋਦਕ੍ਰਾਮਤ੍ਸਾ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯੇ ਨ੍ਯਕ੍ਰਾਮਤ੍। ਗृਹਮੇਧੀ ਗृਹਪਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ
ਉਹ ਚੱਲੀ, ਘਰ ਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਸਤ, ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।