ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਵ੍ਰਾਤਯਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ 'ਸਵਾਹਾ' ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਇਸ 'ਸਵਾਹਾ' ਉਚਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ। ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵ੍ਰਾਤਯਾ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਉਥੇ ਉਹ 'ਵਸ਼ਟ' ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ 'ਵਸ਼ਟ' ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ। ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਪਲ, ਉਹ ਵ੍ਰਾਤਯਾ ਈਸ਼ਾਨ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ। ਉਹ 'ਮਨਯੁ' ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਧੁਨੀ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ 'ਮਨਯੁ' ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਵੀ ਉਹੀ ਜਾਣਦਾ ਜੋ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਾਹ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ। ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਅਸਲੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਬਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ। ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵ੍ਰਾਤਯਾ ਦੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ, ਸੱਤ ਅਪਾਨ ਹਨ, ਸੱਤ ਵਿਆਨ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ 'ਊਰਧਵ' ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਾਣ 'ਪ੍ਰੌਢ' ਆਦਿਤਯ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਣ 'ਅਭਿਊਢ' ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ 'ਵਿਭੂ' ਪਵਮਾਨ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ 'ਯੋਨੀ' ਜਲ ਹਨ। ਛੇਵਾਂ 'ਪ੍ਰਿਯ' ਪਸ਼ੂ ਹਨ। ਸੱਤਵਾਂ 'ਅਪਰਿਮਿਤ' ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਉਪਮਾ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਅਸ਼ਟਕਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਤੀਜੇ ਨੂੰ ਸਾਮਾਵਾਸਿਆ, ਚੌਥੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ, ਪੰਜਵੀਂ ਤਲਵੀਂ ਉਸਦੀ ਦੀਖਸ਼ਾ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਤਲਵੀਂ ਯਜਨਾ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਤਲਵੀਂ ਦਾਨ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਨ ਦੀ ਉਪਮਾ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਵਿਆਨ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਤਾਰੇ ਹਨ। ਪੰਜਵਾਂ ਰਿਤੂਆਂ ਹਨ। ਛੇਵਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗ ਹਨ। ਸੱਤਵਾਂ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਰਿਤੂਆਂ ਸਾਲ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵ੍ਰਾਤਯਾ ਦਾ ਵੀ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਮਾਵੱਸ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਸਮੇਂ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਮਰਤਾ—ਮਤਲਬ, ਹੋਮ—ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵ੍ਰਾਤਯਾ ਦੇ ਦਾਹਾਂ ਅੱਖ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ। ਦਾਹਾਂ ਕੰਨ ਅੱਗ ਹੈ, ਖੱਬਾ ਕੰਨ ਪਵਮਾਨ ਹੈ। ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਉਸਦੀਆਂ ਨੱਕਾਂ ਹਨ। ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਉਸਦੀ ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਪੱਟ ਹਨ। ਸਾਲ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਹੈ। ਦਿਨ ਨੂੰ ਵ੍ਰਾਤਯਾ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ। ਵ੍ਰਾਤਯਾ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਜਲਾਂ ਦਾ ਬਲਦ ਛੁਟ ਗਿਆ, ਦਿਵ੍ਯ ਅੱਗਾਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ, ਘੇਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੁਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਾਸਕ, ਮਨ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਖੋਦਣ ਵਾਲਾ, ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਮੈਂ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਘੇਰ ਲਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵ੍ਰਾਤਯਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ, ਉਸਦੇ ਸਾਹ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਤਬ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।