ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਕਥਾ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਸੂਯ, ਵਾਜਪੇਯ, ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਯਜਨ, ਅਰਕ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ—ਇਹ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੀਵੰਤ ਬਰਹਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਸ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਦੀਖਾ ਅਤੇ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਯਜਨ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਯਜਨ-ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਬਾਕੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਸ਼ਰਧਾ, ਵਸ਼ਟ-ਪੁਕਾਰ, ਵਰਤ, ਤਪੱਸਿਆ, ਦੱਖਣੀ ਹੋਮ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਉਸ ਬਾਕੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ-ਰਾਤ, ਦੋ-ਰਾਤ, ਤੁਰੰਤ, ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਂ ਉਕਥਯ ਯਜਨ; ਜਿਹੜੇ ਜੁੜੇ ਜਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੀਜ-ਕਣ ਵੀ ਉਸੀ ਬਾਕੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ-ਰਾਤ, ਪੰਜ-ਰਾਤ, ਛੇ-ਰਾਤ, ਸੋਲਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ-ਰਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਯਜਨ—all immorally established—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਉਸ ਬਾਕੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾ, ਸੰਪਤੀ, ਸਰਵ-ਵਿਜੈ, ਸਾਹਨਾ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ, ਬਾਰਾਂ-ਦਿਨਾਂ ਵਾਲੇ ਯਜਨ—all are contained in that remainder, and in me. ਸੱਚਾਈ, ਨਮਰਤਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਹਵਨ, ਅਮਰਤਾ, ਤਾਕਤ—ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਸ ਬਾਕੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੌਂ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬਾਕੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੀ ਉਸ ਬਾਕੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਨ। ਹਵਨ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਯਜਨ ਜੋ ਗੁਪਤ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਠਾਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਬਾਕੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਬਾਕੀ, ਸਾਹ, ਪੋਤਾ, ਦਾਦਾ—ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਬਲਦ, ਅਜੇਤ ਹੈ। ਰਿਤ, ਸਤ, ਤਪ, ਰਾਜ, ਉੱਦਮ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ; ਜੋ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਬਾਕੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਭਾਗ, ਤਾਕਤ—all are contained in that remainder. ਪੂਰਨਤਾ, ਤੇਜ, ਇੱਛਾ, ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜ, ਛੇ ਮੌਸਮ, ਸਾਲ, ਇਦਾ, ਆਗਿਆ, ਸੋਮ-ਪਾਤਰ, ਹਵਨ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਬਾਕੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਚਾਰ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਹੋਤਾ, ਚਾਰ-ਮਾਸਿਕ ਕਰਮ, ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ; ਯਜਨ, ਪੁਰੋਹਿਤੀ ਕਰਮ, ਪਸ਼ੂ-ਬੰਨ੍ਹਣ—all desired offerings—are in the remainder. ਅੱਧ-ਮਹੀਨੇ, ਮਹੀਨੇ, ਰਿਤੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਤੂ-ਕਾਲ; ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਗੜਗੜਾਹਟ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੰਦਰੀ, ਧਰਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਬਾਕੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੰਕੜ, ਰੇਤ, ਪੱਥਰ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਪੌਦੇ, ਘਾਹ, ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ, ਮੀਂਹ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਬਾਕੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਸਫਲਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪੂਰਨਤਾ, ਵਿਅਪਕਤਾ, ਮਹਾਨਤਾ, ਵਾਧਾ, ਅਤਿ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਵਧਾਈ, ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਬਾਕੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਬਾਕੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਦੇਵਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ। ਰਿਗ-ਮੰਤ੍ਰ, ਸਾਮ-ਗਾਨ, ਛੰਦ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ, ਯਜੁਸ ਦੇ ਨਾਲ—all were born from the remainder. ਸਾਹ, ਉਛਵਾਸ, ਨਜ਼ਰ, ਸੁਣਨ, ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸ਼ਵੰਤ—all were born from the remainder. ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਆਨੰਦ, ਉਲਾਸ, ਉੱਤਮ ਆਨੰਦ, ਸੁਖ—all were born from the remainder. ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਮਨੁੱਖ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ—all were born from the remainder. ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਕੌਣ ਹੋਏ, ਕੌਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਣੇ, ਕੌਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਉੱਤਮ ਬਣਿਆ? ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਰਮ ਮੌਜੂਦ ਸਨ—ਇਹੀ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਇਹੀ ਵਧੀਆ ਸਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਉੱਤਮ ਬਣਿਆ। ਦਸ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਜਨਮੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ, ਉਛਵਾਸ, ਨਜ਼ਰ, ਸੁਣਨ, ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸ਼ਵੰਤ, ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਵਾਲਾ ਸਾਹ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਮਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਿਤੂਆਂ ਜਨਮੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਰਮ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਨ; ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਉਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਜੋਂ ਹੋਈ। ਉਹ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨੇ। ਇੰਦਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਸੋਮਾ ਕਿੱਥੋਂ, ਅਗਨੀ ਕਿੱਥੋਂ ਜਨਮਿਆ? ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਧਾਤ੍ਰ ਕਿੱਥੋਂ ਜਨਮਿਆ? ਇੰਦਰੋਂ ਇੰਦਰ, ਸੋਮੋਂ ਸੋਮਾ, ਅਗਨੀਆਂ ਅਗਨੀ, ਤਵਸ਼ਟ੍ਰੋਂ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ, ਧਾਤ੍ਰੋਂ ਧਾਤ੍ਰ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਦਸ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇ, ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਹੁਣ ਕਿਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ? ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵਾਲ, ਹੱਡੀ, ਨਸ, ਮਾਸ, ਗੁੱਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਕਿਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆ? ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆ? ਕਿਸ ਨੇ ਅੰਗ, ਜੋੜ, ਗੁੱਦਾ, ਮਾਸ ਲਿਆ? ਸੰਚਿਕਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਮਰਣਹਾਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। رانگਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਹੱਡੀਆਂ, ਸਿਰ, ਹੱਥ, ਮੂੰਹ, ਪਿੱਠ, ਪੱਸਲੀਆਂ, ਪਾਸੇ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਨੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ? ਸਿਰ, ਹੱਥ, ਮੂੰਹ, ਜੀਭ, ਗਲਾ, ਜਬੜੇ—ਸਭ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਸਰੀਰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਸੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜੋ ਚਮਕ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਰੰਗ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ? ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਵਧੀਆ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਧੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਉਹ, ਸ਼ਕਤੀਪਤਿ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਨੇ ਵੰਡਿਆ, ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ, ਘਰ ਬਣਾਇਆ, ਦੇਵਤੇ ਮਰਣਹਾਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਨੀਂਦ, ਉਨੀੰਦ, ਬੁਢਾਪਾ, ਬੁਰਾਈ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਬੁਢਾਪਾ, ਗੰਜਾਪਨ, ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਯਜਨ, ਤਪ, ਕਰਮ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਰਿਤੂਆਂ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਦੁੱਖ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਬਾਕੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਮਰ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।