ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਚਾਰਯ ਜੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਘੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵਰੁਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਪਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ। ਇਥੇ ਅਚਾਰਯ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਜੋ ਜੋਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਦਾ ਸਵਾਮੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਚਾਰਯ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚੰਗਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਕੁੜੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪਤੀ ਲੱਭਦੀ ਹੈ; ਬਲਦ ਚਾਰਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਘੋੜਾ ਆਪਣਾ ਚਾਰਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ, ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਰੁੱਖ, ਸਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੌਸਮ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਾਨਵਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੰਗਲੀ ਤੇ ਪਾਲਤੂ, ਪੰਖੀ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਣ ਵਸਾਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੁਆਰਾ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਮਰ ਜੀਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਣ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ ਚਮਕਦਾਰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ, ਬੋਲੀ, ਮਨ, ਹਿਰਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸਾਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਯਸ਼, ਭੋਜਨ, ਵੰਸ਼, ਰਕਤ ਅਤੇ ਪੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਹ ਸਭ ਰਚ ਕੇ, ਜਲ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਸੁਨਹਿਰੀ-ਭੂਰਾ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਅੱਗ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਬੂਟੀਆਂ, ਇੰਦਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ। ਫਿਰ ਵਰੁਣ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਿਣੁ, ਭਗ, ਅੰਸ਼, ਵਿਵਸਵੰਤ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਿਤਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਪੂਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਤਵਸ਼ਟਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ, ਅਤੇ ਅਰਯਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੂਰਜ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸਾਰੇ ਆਦਿਤਿਆ, ਹਵਾ, ਪਰਜਨਯ, ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ, ਸੋਮਾ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ)—ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ। ਧਰਤੀ-ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਸ਼ੂ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵ, ਪੰਖੀ, ਅਤੇ ਉਡਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ—ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ। ਭਵ, ਸ਼ਰਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਣ। ਅਸਮਾਨ, ਤਾਰੇ, ਧਰਤੀ, ਯਕਸ਼, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ, ਤੇ ਪਿੰਡ—all ਸੱਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਪਿਤਰ, ਯਮ—ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਜੋ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ। ਆਦਿਤਿਆ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਸੁ, ਅਥਰਵਣ, ਅੰਗਿਰਸ, ਤੇ ਗਿਆਨੀ—ਇਹ ਸਭ। ਯਜਨਾ, ਯਜਮਾਨ, ਰਿਗ, ਸਾਮ, ਬੂਟੀਆਂ, ਯਜੁਰ, ਹੋਤ੍ਰ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਰਾਜਸੀ ਬੂਟੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਦਰਭਾ, ਭੰਗ, ਜੌ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ। ਵੈਰੀ, ਰਾਖਸ਼, ਸੱਪ, ਧਰਮੀ ਲੋਕ, ਪਿਤਰ, ਮੌਤ ਦੇ ਸੌ ਰੂਪ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਮੌਸਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਸਮੇਂ, ਸਾਲ, ਚੱਕਰ, ਮਹੀਨੇ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਬੈਠੇ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤੇ—ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸਤਯ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਸੱਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ—ਜਦੋਂ ਸਭ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ। ਪੰਜ ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ, ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਸਾਲ ਦੇ ਦੰਦ—ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਣ। ਮਾਤਲੀ, ਜੋ ਅਮਰ ਔਸ਼ਧੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਹ ਜਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ; ਉਹ ਔਸ਼ਧੀ ਪਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਆਖਰੀ ਭੇਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ, ਅੱਗ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਬਚੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਧਰਤੀ-ਅਕਾਸ਼, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਪਾਣੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਹਵਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ, ਮੌਤ, ਤਾਕਤ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਬਚੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜ, ਦੁੱਖ-ਸੁਖ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਾਧੂ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਨ। ਮਜਬੂਤ, ਨਵੇਂ, ਸਥਿਰ, ਦਸ ਸਰਜਕ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ, ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਬਚੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਰਿਗ, ਸਾਮ, ਯਜੁਰ, ਉਦਗੀਥ, ਪ੍ਰਸਤੁਤ, ਸਤੁਤੀ, ਹਿਂਕਾਰ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮਨ ਦਾ ਮੇਡੀ—all ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਨ। ਇੰਦਰ-ਅੱਗ, ਪਵਮਾਨ, ਮਹਾਨਾਮਨੀ, ਮਹਾਨ ਵਰਤ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਅੰਗ—ਇਹ ਸਭ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਾਂਗ ਉਸ ਬਚੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਅਰਦਾਸ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਰੂਪ, ਹਰ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਾਕਤ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।