ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਯਜਨਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁਧ ਵਰਗੀ ਚਿੱਟੀ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਹ 'ਸਵਧਾ' ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਂ, ਜੋ ਪਰਜਨਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸੋਮ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਪਰਜਨਯ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਵਧੀਆ ਥਣ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਇਸਦੀ ਛਾਤੀ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਗਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਪਾਸੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕ ਤੇ ਦੁੱਧ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸੱਦਿਆ, ਇਹ ਰੁਤਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਖਲੋਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਸੋਮ-ਭਰੇ ਪਾਤਰ ਪਿਵਾਏ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਬਲਦ ਨੇ, ਜੋ ਅਨੂਚੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰਮਾ ਵਲੋਂ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਇੰਦਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤੇ ਇਸਦਾ ਦੁੱਧ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਧਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਗੁੱਸੇ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦੁੱਧ ਲੈ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਜ ਤਿੰਨ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਮ ਤਿੰਨ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਨੇ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਥਰਵਣ, ਸੰਸਕਾਰਿਤ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਲੈ ਕੇ, ਗਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖਲੋਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨੱਚੀ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਿਗ ਤੇ ਸਾਮ ਗੀਤ ਲੈ ਕੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੇ ਸਾਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮੰਗਲਮਈ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਲੈ ਕੇ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਜਦ ਉਹ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਖਲੋਤੀ, ਘੋੜਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਗਾਂ, ਦਾਤਰੀ ਤੇ ਸਵਧਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਅਥਰਵਣ ਸੋਨੇ ਦੀ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਗਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਧਾ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਗਾਂ ਹੈ। ਗਾਂ ਤੋਂ ਯਜਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਜ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਜੰਮਿਆ। ਉੱਤੇ ਉਠਦੇ ਬੂੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਸੀ; ਉਥੋਂ ਤੂੰ ਜੰਮੀ, ਗਾਂ, ਉਥੋਂ ਹੀ ਹੋਤ੍ਰ ਜੰਮਿਆ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਗੀਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਤਾਕਤ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੋਈ; ਪਜਸਾ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਯਜਨਾ ਜੰਮਿਆ, ਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ। ਤੇਰੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਗਤੀ, ਤੇਰੀਆਂ ਕਮਰਾਂ ਤੋਂ ਤਾਕਤ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਤ੍ਰਿ, ਤੇਰੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਗਈ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਹੇਠ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸੱਦਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਰੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਮਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਜੰਮਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਕੰਬ ਗਏ। ਉਸਨੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸੰਜੀਵਨੀ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਇਕ ਜੰਗ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਯਜਨ ਉਸਦੇ ਤਾਰੇ ਬਣ ਗਏ, ਤੇ ਤਾਕਤਵਾਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ। ਵਸ਼ਾ ਨੇ ਯਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਵਸ਼ਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਾਂਭਿਆ; ਵਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਮ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਮਿਲ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ। ਲੋਕ ਵਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਸ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ। ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜਨ ਸਦਾ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਰੁਣ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜੀਭਾਂ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਵਸ਼ਾ ਦਾ ਬੀਜ ਚਾਰ ਭਾਗ ਹੋਇਆ: ਪਾਣੀ, ਚੌਥਾ ਅਮਰਤਾ, ਚੌਥਾ ਯਜਨ, ਚੌਥਾ ਪਸ਼ੂ। ਵਸ਼ਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਵਸ਼ਾ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਵਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਵਸੁ ਵਸ਼ਾ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਗਏ। ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ, ਉਹ ਵਸ਼ਾ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਸੋਮ ਦੁੱਧ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਘੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੀਜੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੇ ਤਪਸ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਵਸ਼ਾ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ; ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸੂਰਜ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਅੱਗੇ, ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਅਗਨੀ, ਜਨਮ ਲੈ, ਆਦਿਤੀ ਤੇਰੀ ਰਖਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਖੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ।" "ਮਹਾਨ ਮਿੱਤਰ ਧੂੰਆਂ ਬਣਾਉਣ, ਝੂਠ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ, ਬੋਲ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ; ਇਹ ਅਗਨੀ ਹੈ ਜੋ ਸੈਨਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵੀਰਤਾ ਭਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।" "ਹੇ ਅਗਨੀ, ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਲਈ ਜੰਮਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਖੀਰ ਪਕਾਉਣ ਲਈ, ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ; ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਜੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੇ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰ।" "ਹੇ ਅਗਨੀ, ਇੰਦਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਲਿਤ ਹੋ, ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਪੂਜਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਮ ਪੇਸ਼ ਕਰ, ਹੇ ਜਾਤਵੇਦਸ, ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ।" "ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਤੈਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ—ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ—ਉਹ ਭਾਗ ਜਾਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੰਡਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਲੈ ਜਾਵੇ।" "ਹੇ ਅਗਨੀ, ਮਹਾਨ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ, ਵਧਾ, ਨਿਮਰ ਕਰ। ਇਹ ਮਾਪ, ਇਹ ਹੱਦ, ਤੇ ਉਹ ਜੋ ਇਸ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਹੋਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦੇਣ।" "ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਲਈ ਮਿਲ; ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਚੜ੍ਹ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਵਰਗ-ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਮਹਾਨ ਧਰਤੀ, ਦੇਵੀ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ, ਸਦਾ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋ ਕੇ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀਏ।" "ਇਹ ਦੋ ਪੱਥਰ ਖਾਲ ਲਈ ਜੋੜੋ, ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਧਾਗੇ ਪਾਰ ਕਰੋ। ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰੋ, ਦੂਰ ਸੁੱਟੋ, ਜੋ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਦੋ ਪੱਥਰ ਲਵੋ, ਵੀਰ ਹੱਥ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਪੂਜਯ। ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀਆਂ ਇੱਥੇ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਤੇਰਾ ਵਿਚਾਰ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਆਦਿਤੀ, ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ। ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ, ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਹੀਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਦੌਲਤ ਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਵਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਯਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ-ਆਕਾਸ਼, ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾਵਾਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।