ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ, ਕਿਰਪਾਲੂ ਦੇਵੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ ਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਘੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਟੁੱਟ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਤ ਗੋਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਸੋਈਏ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇ ਅਤੇ ਸੌਂ ਭਰਣ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਸੁਆਰਗ ਵੱਲ ਉੱਚੀ ਚੜ੍ਹੇ। ਜੋ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੋਮਾਤਾ ਸਦਾ ਦੁੱਧ, ਘੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦਿੰਦੀ ਰਹੇ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਦੋ ਕੰਨ, ਜਬੜੇ—ਸਭ ਕੁਝ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ, ਘੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦੇਣ। ਉਸ ਦੇ ਹੋਠ, ਨੱਕ, ਸਿੰਗ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹੀ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇਣ। ਉਸ ਦੀ ਤਿਲੀ, ਦਿਲ, ਫੇਫੜੇ ਅਤੇ ਗਲਾ—ਇਹ ਵੀ ਦੁੱਧ, ਘੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦੇਣ। ਫਿਰ, ਉਸ ਗੋਮਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਬਛੜਿਆਂ, ਖੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸਦੇ ਸੱਤ ਰਸਤੇ (ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਾਹ) ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੋਮਾਤਾ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਚਾਰੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਉਹ ਸੱਤ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਯਜਨਾ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।" ਜਿਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਹਜ਼ਾਰ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਗੋਮਾਤਾ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਗੋਮਾਤਾ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਸੌ ਭਾਂਡੇ, ਸੌ ਦੁੱਧ ਵੱਟਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੌ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਗੋਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਯਜਨਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਦੁੱਧ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਸ੍ਵਧਾ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਹੈ, ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਗੋਮਾਤਾ, ਪర్జਨਯ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਨਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆ ਵੱਸਿਆ, ਸੋਮਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰਜਨਯ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਥਣ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਉਸ ਦਾ ਸਤਨ ਬਣੀ। ਗੋਮਾਤਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਤੇ ਤੀਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ—ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੱਦਿਆ, ਉਹ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਸੋਮਾ ਪੀਤਾਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਬਲਵਾਨ ਨੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਲਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਧ ਅੱਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਗੋਮਾਤਾ ਨੇ ਉਹ ਸੋਮਾ ਰੱਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਥਰਵਣ, ਯਜਮਾਨ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਈ, ਗੋਮਾਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਈ, ਗੋਮਾਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨੱਚੀ, ਰਿਕ ਅਤੇ ਸਾਮ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਗੋਮਾਤਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਸ਼ੁਭ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਜਦ ਉਹ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਘੋੜਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੋਮਾਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਧੰਨਵੰਤੀਆਂ, ਗੋਮਾਤਾ, ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾ, ਇੱਕਠੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਅਥਰਵਣ ਸੋਨੇ ਦੀ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਗੋਮਾਤਾ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਸ੍ਵਧਾ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਗੋਮਾਤਾ ਤੋਂ ਯਜਨਾ ਦਾ ਉਪਕਰਣ ਨਿਕਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਮਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉੱਤੇ ਉਠਦੀ ਬੂੰਦ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸ ਗਈ, ਉਥੋਂ ਹੀ ਗੋਮਾਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਉਥੋਂ ਹੀ ਹੋਤ੍ਰਿ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਗੀਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਤਾਕਤ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਈ, ਪਜਸਾ ਦੇ ਸਤਨ ਤੋਂ ਯਜਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਤਨਾਂ ਤੋਂ ਕੀਰਨਾਂ। ਉਸਦੇ ਰਾਨਾਂ ਤੋਂ ਚਲਣ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰਿ, ਥੋਥੜੀ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਜਨਮੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ੀ, ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੇਠ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੱਦਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਗਿਆ, ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੀ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੋਂ। ਉਸ ਨੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨੂੰ ਵਸ਼ਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਕਿਨ ਹੈ। ਇਕੋ ਜਣਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਯਜਨਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਤਾਰੇ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਸ਼ਾ ਬਣੀ। ਵਸ਼ਾ ਨੇ ਯਜਨਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, ਵਸ਼ਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਾਂਭਿਆ, ਵਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਵਨ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਵਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ; ਤਦ ਯਜਨਾ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਵਰੁਣ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਸ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਵਸ਼ਾ ਦਾ ਬੀਜ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ: ਪਾਣੀਆਂ, ਚੌਥਾ ਅਮਰਤਾ, ਚੌਥਾ ਯਜਨਾ, ਚੌਥਾ ਪਸ਼ੂ। ਵਸ਼ਾ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਵਸ਼ਾ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਵਸ਼ਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਸਾਧਿਆ ਅਤੇ ਵਸੂ ਨੇ ਵਸ਼ਾ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਤਾ। ਵਸ਼ਾ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਧਿਆ ਅਤੇ ਵਸੂ ਬ੍ਰਧਨਾ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਸੋਮਾ ਵੱਟਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਘੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵਸ਼ਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੀਜੇ ਸੁਆਰਗ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਸਭ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਵਸ਼ਾ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ; ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਗਨਿ ਦਾ ਜਨਮ। "ਹੇ ਅਗਨਿ, ਜਨਮ ਲੈ, ਅਦਿਤੀ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਖੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਮਾਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਸਦੇ ਦੁੱਧ, ਯਜਨਾ, ਵਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤੱਤ, ਪਿਆਰ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਕਥਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।