ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਸੀ—ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੱਕਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਇੱਕ ਐਸੀ ਮਹਾਂ ਦੇਵੀ ਸੀ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਹੈ, ਮਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਅਮਰਤਾ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੇਵੀ ਵਿਛਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਆਪ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਕਦੇ ਔਰਤ ਹੈ, ਕਦੇ ਮਰਦ; ਕਦੇ ਮੁੰਡਾ, ਕਦੇ ਕੁੜੀ। ਉਹੀ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੈ ਜੋ ਲਾਠੀ ਨੂੰ ਥਾਮ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਪਿਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਪੁੱਤਰ; ਕਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ, ਕਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ। ਇਹ ਇਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਰਭ ਵਿਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪੂਰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪੂਰਨਤਾ, ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ, ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਨਵੀਂ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਂ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਉਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਨਾਮ "ਅਵਿਰਵੈ" ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਕਰਕੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਹਨ, ਹਰੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ: ਉਹ ਨਾ ਮਰਦੀ, ਨਾ ਬੁੱਢੀ ਹੁੰਦੀ। ਨਵੀਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਲੋਕ ਉਚਿਤ ਬੋਲਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਪਹੀਏ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਾਂਗ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਜਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਉਹ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਪੰਜ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤੇ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਹਨ—ਉਹ ਕੌਣ ਹਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਅਸਮਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਉਹ ਧਾਗਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਧਾਗੇ ਦਾ ਵੀ ਧਾਗਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਹ ਧਾਗਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਜੀਵ ਰੁਲਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਧਾਗੇ ਦਾ ਧਾਗਾ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਗਨਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾੜਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਕੋ ਇਕ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਖੜਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਜਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਿਆ; ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਜਲਾਂ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਨੇ ਧੂੜ ਦੀ ਮਾਪ ਬਣਾਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰੇ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਅਮਰ ਗਾਇਤਰੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਚਲਿਆ; ਜੋ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਸਾਮਨ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਵੇਖਿਆ—ਪਰ ਕਿੱਥੇ? ਉਹ ਨਿਵਾਸ, ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਦੇਵ ਵਾਂਗ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਧਨ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਖੜਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਨੌਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੇ ਕੋਈ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਿਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਛ੍ਹਾ ਰਹਿਤ, ਅਡੋਲ, ਅਮਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ—ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ: ਉਹ ਆਤਮਾ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਅਜਰ, ਸਦਾ ਨੌਜਵਾਨ। ਆਉ, ਅਸੀਂ ਮੰਨਤ ਕਰੀਏ ਕਿ ਸਾਡੀ ਜੁਬਾਨੋਂ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਬੋਲ ਨਾ ਨਿਕਲੇ; ਸਾਡੀ ਵਜੋਂ ਵਜਰ ਸਿਰਫ਼ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਵੇ। ਪਹਿਲਾ, ਸੌ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਚਮੜਾ ਚੌਕਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤੇਰੇ ਵਾਲ ਕੁਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਣ; ਇਹ ਬੰਨਣ ਵਾਲਾ ਪੱਟਾ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਪੱਥਰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨੱਚੇ। ਤੇਰੇ ਬੱਚੇ ਛਿੜਕਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਣ, ਤੇਰੀ ਜੀਭ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ, ਹੇ ਅਘਾਤ ਰਹਿਤ, ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ, ਸੌ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੌ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਯਥਾ-ਉਚਿਤ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯਜਨਾ ਕਰਕੇ, ਸੌ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ—ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਕਸਾਈ, ਤੇਰੇ ਰਸੋਈਏ, ਤੇਰੇ ਲੋਕ—ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦੇਣਗੇ; ਸਾਡਾ ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਸੌ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਸੂ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਰੁਤ, ਪਿੱਛੋਂ ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ; ਅੱਗਿਸ਼ਟੋਮ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਾ। ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਮਨੁੱਖ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾ—ਸਭ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੇ। ਸਾਤਿਰਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਆਦਿਤ੍ਯਾ, ਮਰੁਤ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ—ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਘੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਇਹ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਹੇ ਅਘਾਤ ਰਹਿਤ, ਰਸੋਈਏ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਵीं; ਸੌ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ। ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਅਕਾਸ਼, ਹਵਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਦਾ ਦੁੱਧ, ਘਿਉ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ। ਤੇਰਾ ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਦੋ ਕੰਨ, ਤੇਰੇ ਜਬੜੇ—ਇਹ ਸਭ ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ, ਘਿਉ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇਣ। ਤੇਰੇ ਦੋ ਹੋਠ, ਨੱਕ, ਸਿੰਗ ਤੇ ਦੋ ਅੱਖਾਂ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ, ਘਿਉ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇਣ। ਤੇਲੀ ਤਲੀ, ਦਿਲ, ਫੇਫੜੇ ਤੇ ਗਲ੍ਹਾ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ, ਘਿਉ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇਣ। ਜੋ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜੋ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੀ, ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੇਰੇ ਬਛੜਿਆਂ, ਖੁਰਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਅਘਾਤ ਰਹਿਤ। ਜੋ ਸੱਤ ਮੁਹਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤ ਨਿਕਾਸ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੱਤ ਮੁਹਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੱਤ ਨਿਕਾਸ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਯਜਨਾ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੋਮਾ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਹਜ਼ਾਰ-ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਹਿਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਸੌ ਬਰਤਨ, ਸੌ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਸੌ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵਿਹੰਗਮ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਦੇਵਤੇ, ਜਲ, ਧਰਤੀ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰਬਤ ਦੇ ਰੂਪ—ਇੱਕ ਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।