ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਲੋਕ ਅੱਜ ਦੀ, ਵਿਚਲੀ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹੰਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹੰਸ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ, ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਾਲੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਨੇ ਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਪਰ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਤੇਰੇ ਦੋ ਅਰਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮਿਆ, ਫਿਰ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਚੌਂ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਭੋਜਨ ਆਪਣਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਭੋਜਨ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਿਆ, ਫਿਰ ਵੱਡਾ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ; ਜੋ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਅਦਿਤੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਨਾਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਨਵਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਅਨੇਕ ਹਨ—ਸੌ, ਹਜ਼ਾਰ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਕਰੋੜ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਹਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ। ਇਕ ਬੱਚਾ, ਇਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ, ਤੇ ਇਕ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਲ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਭ, ਅਜਰ, ਮਰਦ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੈ; ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਲਟਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਔਰਤ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮਰਦ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਮੁੰਡਾ ਤੇ ਕੁੜੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਿਹਰਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਛੋਟਾ ਹੈਂ। ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਪੂਰਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਜਾਣੀਏ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵਾਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਗਿਆ, ਪੁਰਾਣਾ। ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ, ਉਸ਼ਾ, ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਨਾਮ ਅਵਿਰਵੈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਇਹ ਰੁੱਖ ਹਰੇ ਹਨ, ਹਰੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅਜੀਬ ਕਰਾਮਾਤ ਵੇਖੋ: ਉਹ ਨਾ ਮਰਦੀ, ਨਾ ਵਧਦੀ। ਨਵੀਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਢੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਪਹੀਏ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਵਾਂਗ, ਟਿਕੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ, ਪੰਜ ਦਿਸਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੋਗੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ—ਉਹ ਕੌਣ ਸਨ? ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੱਸਦਾ, ਇਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ; ਇਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਦਿੰਦਾ, ਜੋ ਵਿਵਸਥਾਪਕ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਉਸ ਤੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੀਵ ਜੁੜੇ ਹਨ; ਜੋ ਤੰਦ ਦੀ ਤੰਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੀਵ ਜੁੜੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੰਦ ਦੀ ਤੰਦ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਗਨੀ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੜਨਯੋਗ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਕ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਖੜਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਮਾਤਰੀਸ਼ਵਨ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਮਾਤਰੀਸ਼ਵਨ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ; ਦੇਵਤਾ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਨੇ ਧੂੜ ਦਾ ਮਾਪ ਬਣਾਇਆ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਗਾਇਤਰੀ ਉੱਤੇ ਚਲਿਆ; ਜੋ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਸਾਮਨ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨੇ ਉਹ ਦਿਸਾ ਵੇਖੀ—ਕਿੱਥੇ? ਨਿਵਾਸ, ਖਜਾਨਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਸਵਿਤਾ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ, ਸਤਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ; ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਧਨ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਨੌਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ, ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ, ਅਮਰ, ਆਪ ਜਨਮਿਆ, ਸਰਬ-ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੌਤ ਦਾ ਭਯ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ: ਆਤਮਾ, ਟਿਕਾ, ਅਜਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵਾਂ। ਫਿਰ, ਅਸੀਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ: ਸਾਡੀ ਜੁਬਾਨ ਬੁਰਾ ਨਾ ਬੋਲੇ; ਬਿਜਲੀ ਸਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਵੇ। ਪਹਿਲਾ, ਸੌ-ਭੋਜਨ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਵਿਰੋਧੀ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਚਮੜਾ ਯਜਨਾ ਦਾ ਵੇਦਿਕ ਬਣੇ, ਤੇਰੇ ਵਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਹ; ਇਹ ਬੰਨਣ ਵਾਲੀ ਪੱਟੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਪੱਥਰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨੱਚੇ। ਤੇਰੇ ਛੋਟੇ ਜਣੇ ਛਿੜਕਣ ਵਾਲੇ ਬਣਨ; ਜੀਭ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰੇ, ਹਾਨੀ-ਰਹਿਤਾ, ਤੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਸੌ-ਭੋਜਨ ਵਾਲੀ, ਸਵਰਗ ਚੜ੍ਹ। ਜੋ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੌ-ਭੋਜਨ ਵਾਲਾ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਪੁਰੋਹਿਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯਜਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਸੌ-ਭੋਜਨ ਵਾਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਡੋਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਸੌ-ਭੋਜਨ ਵਾਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਧਰਤੀ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਕਸਾਈ, ਰਸੋਈਏ ਤੇ ਲੋਕ—ਸਭ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਸੌ-ਭੋਜਨ ਵਾਲੀ। ਵਸੂ ਦੱਖਣ, ਮਰੁਤ ਉੱਤਰ, ਆਦਿਤਿਆ ਪਿੱਛੇ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ; ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮਾ ਨਾਲ ਦੌੜ। ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ, ਮਨੁੱਖ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ—ਸਭ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ; ਸਾਤਿਰਾਤ੍ਰਾ ਨਾਲ ਦੌੜ। ਜੋ ਸੌ-ਭੋਜਨ ਵਾਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ—ਵਾਤਾਵਰਣ, ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਆਦਿਤਿਆ, ਮਰੁਤ, ਦਿਸਾਵਾਂ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤਾ, ਆਤਮਾ, ਤੇ ਦੇਵੀ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਨਤਾ, ਸੱਚ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਵੱਡੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।