ਸਾਵਿਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਹੇ ਮਨੁੱਖ: ਛੇ ਇਕੱਠੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਉਸ ਇਕੱਲੇ ਜਨਮੇ ਵਿਚ ਹੀ ਆਰਾਮ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ, ਚਲਦਾ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਧੁਰੀ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਪੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ, ਪਰ ਦੂਜਾ ਅੱਧਾ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਪੰਜ ਵੱਲੋਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਸ 'ਚ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜੋੜਾਂ ਲਗੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ। ਇਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਆਉਣਾ ਜਾਂ ਜਾਣਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਨੇੜੇ, ਨਾ ਦੂਜਾ ਦੂਰ। ਅੱਗੇ ਪਿਆਲਾ ਉਲਟਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਮਾ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣੇ। ਜੋ ਅੱਗੇ ਜੋੜਿਆ, ਪਿੱਛੇ ਜੋੜਿਆ, ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਜੋੜਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਜੋੜਿਆ—ਉਹੀ ਯਜਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਹਿਲਦਾ, ਉੱਡਦਾ, ਟਿਕਿਆ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਜਾਂ ਨਾ ਲੈਂਦਾ, ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਜਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਤੀ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਨੇ ਥਾਮੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੇਅੰਤ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ, ਪਰ ਹੱਦਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅੱਧੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ, ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਂਡੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਭਰਦਾ ਹੋਵੇ; ਸਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਨਾਲ ਪਛਾਣਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ, ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਘਾਟ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾਨ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ—ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੰਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੰਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਉੱਡਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਤੇਰੀਆਂ ਦੋ ਅਰਣੀਆਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮਿਆ, ਫਿਰ ਆਵਾਜ਼ ਥਾਮੀ; ਚਉਪਾਇਆ ਬਣ ਕੇ, ਸਭ ਖਾਣਾ ਆਪਣਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਭੋਗਯੋਗ ਬਣਿਆ, ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਖਾਣਾ ਦਿੱਤਾ; ਜੋ ਸਦਾ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉਹਨੂੰ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਮੁੜ ਨਵਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ। ਸੌ, ਹਜ਼ਾਰ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ—ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਥਾਪੇ ਹਨ; ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਲੋਕ ਉਸ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੱਚਾ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ, ਤੇ ਇੱਕ ਜੋ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ, ਜਵਾਨੀ ਰਹਿਤ, ਨਾਸਵੰਤ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਅਮਰ ਹੈ; ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਲਿਟਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਥਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਔਰਤ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮਰਦ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਹੈਂ, ਕੁੜੀ ਵੀ। ਤੂੰ ਲੱਕੜੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਬੁੱਢਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਪਿਓ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ, ਸਭ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਛੋਟਾ। ਇੱਕ ਪਰਮੇਸ਼ਰ, ਮਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਭਰਪੂਰਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਰਪੂਰਤਾ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਜਾਣੀਏ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੀਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣੀ, ਪੁਰਾਤਨ। ਮਹਾਂ ਦੇਵੀ, ਉਸ਼ਾ, ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਵਿਰਵੈ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਇਹ ਰੁੱਖ ਹਰੇ-ਭਰੇ, ਹਰੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਨੇੜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਪਰ ਨੇੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ: ਉਹ ਨਾ ਮਰਦੀ, ਨਾ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ। ਅਣਸੁਣੇ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਉਚਿਤ ਬੋਲਦੇ ਹਨ; ਜਿਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਪਹੀਏ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਥਾਪੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਗਿਆ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ, ਜੋ ਪੰਜ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦੇਵਤੇ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ—ਉਹ ਕੌਣ ਹਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ, ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ, ਇੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਦਿੰਦਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋੜਦਾ; ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਜੀਵ ਰੁਮਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜੋ ਤਾਰ ਦਾ ਤਾਰ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਹ ਤਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਜੀਵ ਰੁਮਾਲੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਤਾਰ ਦਾ ਤਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ, ਅਗਨੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾੜਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਕੋ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਖੜਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਆਗੇ—ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ; ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਨੇ ਧੂੜ ਦੀ ਮਾਪ ਖੜੀ ਕੀਤੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਅਮਰ ਗਾਇਤਰੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ; ਜੋ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਕਿੱਥੇ? ਨਿਵਾਸ, ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਥਾਂ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਰਗਾ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੱਚਾ; ਇੰਦਰ ਧਨ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਖੜਾ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਨੌ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ—ਜੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭੂ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਾਸ, ਅਡੋਲ, ਅਮਰ, ਆਪੋ-ਆਪ ਬਣਿਆ, ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਘਾਟ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਇਹਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ: ਇਹ ਆਤਮਾ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਅਜਰ, ਸਦਾ ਨੌਜਵਾਨ।